ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಅನುಗಮನ
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನದ ವಿಧಿ, ರಾಮನ ಮೌನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಶ್ರೀದೇವಿ-ಭೂದೇವಿ ಮೊದಲಾದವರ ಅನುಗಮನ, ಅಂತಃಪುರ, ಸಹೋದರರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರ ಅನುಗಮನ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೂನ್ಯತೆ
ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಥಳದ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವು ದ್ವಿಜರೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ; ಮಹಾಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುವ ವಾಜಪೇಯದ ಛತ್ರವೂ ಸಾಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಮನು ಸರಯೂನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡದೆ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ, ಲೌಕಿಕ ಸುಖವನ್ನು ತೊರೆದು, ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಅವನು ಆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವು ಯಜ್ಞದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ವಾಜಪೇಯದ ಛತ್ರ, ಪುರೋಹಿತ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳು, ದರ್ಭೆ. ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವು ಮರಣವಲ್ಲ, ಅಂತಿಮ ಯಜ್ಞ. ರಾಮನ ಮೌನ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ, ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಂತಿವೆ — ರಾಜವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾನವೊಂದೇ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ನಿಃಸುಖಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಲೌಕಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ದುಃಖವಲ್ಲ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಸ್ಥಿತಿ. ‘ಅಂಶುಮಾನಿವ’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜನ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಗ್ನಿಗಳೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ವಾಜಪೇಯದ ಛತ್ರವು ರಾಮನು ಯಜ್ಞಕರ್ತನಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮಮೂಲತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಲಗುರು ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದಾನೆ.
ರಾಮನ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಮಲವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಶ್ರೀದೇವಿಯು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಳು, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿಯು, ಮುಂದೆ ವ್ಯವಸಾಯ — ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಬಾಣಗಳು, ದೀರ್ಘವಾದ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು, ಇತರ ಆಯುಧಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಪುರುಷರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಟವು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವ ಗಾಯತ್ರಿ, ಓಂಕಾರ, ವಷಟ್ಕಾರ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಎಲ್ಲ ಭೂಸುರರೂ ತೆರೆದ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರದಂತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದವನ ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀದೇವಿ ಮತ್ತು ಭೂದೇವಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು. ಲಂಕಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ವೇದಗಳೂ ಗಾಯತ್ರಿಯೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿ. ‘ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್’ (ತೆರೆದ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ತೆರೆದ ಬಾಗಿಲಿನ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನೇ ಮೋಕ್ಷದ ದ್ವಾರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ, ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹ್ರೀ (ಲಜ್ಜಾದೇವಿ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಚಿತ್ರವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿ. ‘ವ್ಯವಸಾಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಮುಂದೆ ನಿಂತು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ರಾಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ಈ ದಿವ್ಯರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ವೃದ್ಧರು, ಬಾಲಕರು, ದಾಸಿಯರು, ಅಂತಃಪುರದ ರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಸೇವಕರೊಡನೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಃಪುರಸಹಿತನಾಗಿ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹೊರಟನು; ರಾಮನನ್ನೇ ಗತಿಯೆಂದೂ ಶರಣೆಂದೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವರು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ಬಂದು ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಕ್ಕಳು, ಪಶುಗಳು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇವಕವರ್ಗಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರೊಡನೆ, ಪಕ್ಷಿ-ಪಶು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಘವನ ಅನುಗಾಮಿಗಳಾದರು. ಅನುಗಮನದ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರ, ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಿತರು), ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟವತ್’ (ಸಂತೋಷದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ — ಈ ಯಾತ್ರೆ ಶೋಕದ್ದಲ್ಲ, ಉತ್ಸವದ್ದು. ‘ಗುಣರಂಜಿತಾಃ’ (ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾದ) ಎಂಬ ಪದವು ಪ್ರಜೆಗಳು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಾಃ’ (ಪಾಪರಹಿತರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಪಾಪಕ್ಷಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಅನುಗಮನವು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ನಿಶ್ಚಯದ ಪೂರ್ತಿ; ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದೊಡನೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಪುರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸವೃದ್ಧಬಾಲದಾಸೀಕಾಃ’ (ವೃದ್ಧರು, ಬಾಲಕರು, ದಾಸಿಯರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನೂ ಬಿಡಲಾಗಿಲ್ಲ — ವೃದ್ಧರು, ಬಾಲಕರು, ದಾಸಿಯರೂ; ರಾಜನ ಸಮಸ್ತ ಪರಿವಾರವೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ದೀನರಾಗಲಿ, ನಾಚಿದವರಾಗಲಿ, ದುಃಖಿತರಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಹರ್ಷಿತವಾಗಿ, ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ಬಂದ ಜಾನಪದ ಜನರೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪುರವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರು ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದರು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗಿದ್ದ ಅದೃಶ್ಯ ಭೂತಗಳೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಡುವ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಅಯೋಧ್ಯೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ, ಪಶುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಅದೃಶ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸ್ಥಾವರಗಳೂ. ನೋಡಲು ಬಂದವರೂ ಅನುಗಾಮಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ವಾನರರ ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದವು ಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಮಪಿ’ (ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದೂ) ಎಂಬ ಪದವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ, ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸದ ಅನುಗಮನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ವನಗಮನದಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಈಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನೊಡನೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾಯಕ — ಯಾರು ಎಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅವನನ್ನು ನೋಡುವರೋ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನೋಚ್ಛ್ವಸತ್’ (ಉಸಿರಾಡುವುದು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವರ್ಣನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಸಿರೇ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಆಗ ಪೌರರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಈಗ ಎಲ್ಲರೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥