॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 110ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ರಾಮನು ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ

ಸರಯೂತೀರಕ್ಕೆ ಆಗಮನ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ರಾಮನು ಸಶರೀರನಾಗಿ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು, ಅನುಗಾಮಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾಂತಾನಿಕಲೋಕ, ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು, ಗೋಪ್ರತಾರದಲ್ಲಿ ಸರಯೂಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದಿವ್ಯಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರ ಹೋಗಿ ರಘುನಂದನನು ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಪುಣ್ಯಸಲಿಲವಾದ ಸರಯೂನದಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ನದಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನೃಪನಾದ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿವೃತನಾಗಿ, ನೂರು ಕೋಟಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸ್ವಯಂಪ್ರಭರಾದ, ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶವು ಅನುಪಮವಾದ ಜ್ಯೋತಿಸ್ವರೂಪವಾಯಿತು. ಪುಣ್ಯವಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು; ದೇವತೆಗಳು ಸುರಿಸಿದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಮಹಾಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ನೂರಾರು ತೂರ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನಡೆದು ಸರಯೂಜಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸತೊಡಗಿದನು. ಸರಯೂವೇ ರಾಮನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ನದಿ, ಅದೇ ಅವನ ಅಂತಿಮ ಯಾತ್ರೆಯ ದ್ವಾರ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಡನೆ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸರಯೂವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದರ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಧಾಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಕಾಲನು ಅವನ ದೂತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದ ಜ್ಯೋತಿ, ಸುಗಂಧವಾಯು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ತೂರ್ಯನಾದ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉತ್ಸವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶೋಕದವಲ್ಲ. ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್’ (ಕಾಲುಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಧ್ಯರ್ಧಯೋಜನಮ್’ ಎಂಬ ದೂರವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಿ. ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಿಮಾನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವಲೋಕದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾವ ದೇವನೂ ಗೈರುಹಾಜರಾಗಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಪಿತಾಮಹನು ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ಬಾ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವನೇ, ಸುದೈವದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ದೇವತೆಗಳಂತಿರುವ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ನಿನ್ನದೇ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು; ನೀನು ಬಯಸುವ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಆ ವೈಷ್ಣವ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಸನಾತನವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನಾಗಲಿ — ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ. ದೇವನೇ, ನೀನೇ ಲೋಕಗಳ ಗತಿ; ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಪತ್ನಿಯಾದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯರು. ನೀನು ಅಚಿಂತ್ಯನಾದ ಮಹಾಭೂತ, ಅಕ್ಷಯನೂ ಅಜರನೂ; ನೀನು ಬಯಸುವ ರೂಪವನ್ನು ನೀನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸು.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಣಿ ಸ್ತುತಿಯೂ ಹೌದು, ಆಹ್ವಾನವೂ ಹೌದು. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ವಿಷ್ಣುವೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ಆವರಣ ಸರಿದುಹೋಗಿದೆ. ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಚತುರ್ಭುಜವಾದ ವೈಷ್ಣವರೂಪ, ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರವಾದ ಸನಾತನ ಆಕಾಶರೂಪ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀಂ ಮಾಯಾಮ್’ (ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಮಾಯೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಯೋಗಮಾಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂರ್ವಪತ್ನಿ, ಅವಳೇ ಅವನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಲ್ಲವಳು. ಹೀಗೆ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಒಡೆಯನು ಮತ್ತೆ ದೊರೆತಿದ್ದಾನೆ. ‘ದೇವಾಭೈಃ ಭ್ರಾತೃಭಿಃ’ (ದೇವತೆಗಳಂತಿರುವ ಸಹೋದರರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ದಿವ್ಯಾಂಶತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ಸಶರೀರನಾಗಿ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸಾಧ್ಯರು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುಮಯನಾದ ಆ ದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ದಿವ್ಯರಾದ ಋಷಿಗಣಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸುಪರ್ಣರು, ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಆ ದೇವತೆಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದರು; ಸಮಸ್ತ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಪುಷ್ಟವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಮನೋರಥಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡು, ಕಲ್ಮಷರಹಿತವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶವು ‘ಸಶರೀರಃ’ (ಶರೀರಸಹಿತ) ಮತ್ತು ‘ಸಹಾನುಜಃ’ (ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ) — ದೇಹತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರೂ ಅವನೊಡನೆ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಶರೀರಸಹಿತವಾಗಿ ತನ್ನ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಈಗ ಸನಾಥರು; ದೈತ್ಯ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುನರಾಗಮನದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು. 104ನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ‘ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸನಾಥರಾಗಲಿ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ‘ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು — ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ — ರಾಮನು ತಾನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷ್ಣುಮಯಂ ದೇವಮ್’ (ವಿಷ್ಣುಮಯನಾದ ದೇವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವು ಈಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ದೈತ್ಯ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ತುತಿಯೂ ವಿಷ್ಣುವು ಕೊನೆಗೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ಶರಣು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುವ್ರತನೇ, ಈ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಇವರು ಭಕ್ತರು, ಆದರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು, ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದವರು.’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲೋಕಗುರುವೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿರುವ ಇವರು ಸಾಂತಾನಿಕಗಳೆಂಬ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವರು. ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯಾದರೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಸಂತಾನಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು — ಆ ಲೋಕಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅನಂತರದವು, ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು.’ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ಮೂಲಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು — ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವರು ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದರೋ ಅವರಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಸೇರಿದರು. ದೇವೇಶನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅವರು ಗೋಪ್ರತಾರ ಎಂಬ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ — ತಾನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅನುಗಾಮಿಗಳನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತ್ಯಕ್ತಾತ್ಮಾನಃ ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಂತಾನಿಕಲೋಕವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಸಾಕೇತಧಾಮದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ — ಜಾತಿಯಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಭಜಿತವ್ಯಾಃ’ (ಆದರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು) ಎಂಬ ಪದವು ಭಕ್ತನ ಬಗೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹರ್ಷದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸರಯೂವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಯಾರು ಯಾರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಾನುಷದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೋ ಅವರು ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದರು. ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೂರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸರಯೂಜಲವನ್ನು ಸೇರಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೇಹಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದವು; ದಿವ್ಯಶರೀರದಿಂದ ದಿವ್ಯರಾದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಬೆಳಗಿದರು. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೂ ಸರಯೂಜಲವನ್ನು ಸೇರಿ ಆ ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದವು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದ್ದ ಕರಡಿ-ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ದೇಹಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಲೋಕಗುರುವು ಬಂದು ಸೇರಿದ್ದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಹರ್ಷಿತರೂ ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಆದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಮಹಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಗೋಪ್ರತಾರ ಎಂಬುದು ಘಟ್ಟದ ಹೆಸರು — ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂಜಲವೇ ಮೋಕ್ಷತೀರ್ಥವಾಯಿತು. ‘ತತ್ತೋಯವಿಕ್ಲೇದಮ್’ (ಆ ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯುವುದು) ಎಂಬ ಪದವು ನೀರಿನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಸ್ಥಾವರಗಳಿಗೂ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯವು ಶೋಕವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಮುಕ್ತಿ — ರಾಜ, ಪರಿವಾರ, ಪ್ರಜೆಗಳು, ವಾನರರು, ಪಶುಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳೂ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಕಥೆಯ ವೃತ್ತ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅವನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಫಲಶ್ರುತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಹರ್ಷಪೂರ್ಣಾಶ್ರುವಿಕ್ಲವಾಃ’ (ಹರ್ಷದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಣ್ಣೀರಿದೆ, ಆದರೆ ಹರ್ಷದ್ದು; ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಮಿಲನದ ಆನಂದ. ‘ವಿಮಾನಂ ಸೋಽಧ್ಯರೋಹತ’ (ಅವನು ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ದೇಹತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ