ಸರ್ಗ
ರಾಮಾಯಣ ಫಲಶ್ರುತಿ
ಆಖ್ಯಾನದ ಉಪಸಂಹಾರ, ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದುದು, ಪಠನ-ಶ್ರವಣಗಳ ಫಲಗಳು, ವಾಚಕನ ಸತ್ಕಾರ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಭವಿಷ್ಯ, ತೀರ್ಥ-ದಾನ-ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನತೆ, ಪೂರ್ವಜರ ಉದ್ಧಾರ, ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದ
ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತವಾದ, ಉತ್ತರಕಾಂಡಸಹಿತವಾದ ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಇಷ್ಟೇ — ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ, ರಾಮಾಯಣವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮುಖ್ಯ ಕಾವ್ಯ. ಅನಂತರ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವಿಷ್ಣುವು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಮಾತು ಕುಶ-ಲವರದು — ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದವರೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಸೋತ್ತರಮ್’ (ಉತ್ತರಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದವು ಉತ್ತರಕಾಂಡವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಅಂಗ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಆಖ್ಯಾನವು ಉತ್ತರದೊಡನೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ. ‘ಏತಾವತ್’ (ಇಷ್ಟೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೀಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಾಚೆಗೆ ರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆಯಿಲ್ಲ, ಅದರ ಶ್ರವಣದ ಫಲ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ವೃತ್ತಾಂತವಿಲ್ಲ; ಇದು ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ. ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಪೂರ್ಣವೃತ್ತವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಮಹತ್ವವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ. ‘ಮುಖ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮಾಯಣದ ಆದಿಕಾವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲ ಇದು.
ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಆಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಡುವಂತಹುದು, ಪಾಪನಾಶಕವಾದುದು; ರಾಮಾಯಣವು ವೇದಸಮಾನ — ತಿಳಿದವನು ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಸಬೇಕು. ಇದರ ಪಠನದಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವನು ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಧನವಿಲ್ಲದವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದರ ಒಂದು ಪಾದವನ್ನಾದರೂ ಪಠಿಸುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದಿನದಿನವೂ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಚಕನಿಗೆ ವಸ್ತ್ರ, ಹಸು, ಚಿನ್ನಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ವಾಚಕನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದರೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಯುಷ್ಯಪ್ರದವಾದ ಈ ರಾಮಾಯಣ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಸುಗಳನ್ನು ಮೇಯಲು ಬಿಡುವ ಮುಂಜಾನೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ವಾಚಿಸುವವನು ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲಶ್ರುತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಯುಷ್ಯ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಪಾಪನಾಶ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಗೌರವ. ‘ಪಾದಮಪಿ’ (ಒಂದು ಪಾದವನ್ನಾದರೂ), ‘ಏಕಮಪಿ ಶ್ಲೋಕಮ್’ (ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಲ್ಪ ಪಠನವೂ ಫಲಪ್ರದ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಚಕನ ಸತ್ಕಾರವೂ ಧರ್ಮ — ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಪೂಜ್ಯ. ‘ವೇದಸಮಮ್’ (ವೇದಸಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮಾಯಣದ ಆದಿಕಾವ್ಯತ್ವದೊಡನೆ ವೇದತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಸುವುದು ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ದಿನದ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಕಾಲವೂ ಪಠನಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ‘ನಾವಸೀದತಿ’ (ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಫಲವು ಸಾಮಾನ್ಯವೆನಿಸಿದರೂ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ನಿತ್ಯವೂ ರಾಮಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ’ (ಮರಣಾನಂತರ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳೆರಡರ ಫಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ರಮ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿಯೂ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಋಷಭನೆಂಬ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಜನವಸತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು. ಭವಿಷ್ಯಸಹಿತವಾದ, ಉತ್ತರಸಹಿತವಾದ ಈ ಆಯುಷ್ಯಪ್ರದ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಚೇತಸನ ಪುತ್ರನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಚಿಸಿದನು, ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದನು. ಒಂದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವಾಜಪೇಯಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳಿದವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗವೇ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೂ, ಗಂಗೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳಿಗೂ, ನೈಮಿಷವೇ ಮೊದಲಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಿಗೂ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೇ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೂ ಹೋದಂತೆಯೇ. ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರದಷ್ಟು ಚಿನ್ನವನ್ನು ದಾನಮಾಡುವವನೂ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳುವವನೂ — ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರು. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ರಾಘವನ ಕಥೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆರ್ಷವಾದ ಆದಿಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಚಿಸಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಭವಿಷ್ಯವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವೂ ಆಶಾಪೂರ್ಣವೂ ಆಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಋಷಭರಾಜನಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಸತಿಗೊಳ್ಳುವುದು. ‘ಸಭವಿಷ್ಯಂ ಸಹೋತ್ತರಮ್’ (ಭವಿಷ್ಯಸಹಿತ, ಉತ್ತರಸಹಿತ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡವನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಮಹಾದಾನ, ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲವು ಕೇವಲ ಶ್ರವಣದಿಂದ — ಇದು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಸುಲಭತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆದಿಕಾವ್ಯಮ್’, ‘ಆರ್ಷಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸರ್ಗಗಳ ಕೊನೆಯ ಪುಷ್ಪಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಬರುತ್ತವೆ — ‘ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ’ (ಹೀಗೆ ಋಷಿಪ್ರಣೀತವಾದ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ). ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪುಷ್ಪಿಕೆಗಳ ಮೂಲವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಹೇಮಭಾರಂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಗ್ರಸ್ತೇ ಭಾನೌ’ (ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರದಷ್ಟು ಚಿನ್ನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮಹಾದಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾನವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಪುಣ್ಯ; ಅದೂ ರಾಮಾಯಣಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳೂ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವಾಜಪೇಯಗಳೂ ರಾಜರಿಗೂ ದುರ್ಲಭ, ಆದರೆ ಒಂದು ಸರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಲಭ.
ಯಾವಾಗಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ವೈಷ್ಣವ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದುವನು; ಅವನ ಮಕ್ಕಳು, ಹೆಂಡತಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಂತತಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಂಯತಮನಸ್ಕರು ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು; ಆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಮಾಯಣವು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಸ್ವರೂಪ. ನಿತ್ಯವೂ ರಾಘವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವವನು ಅಥವಾ ಕೇಳುವವನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾಗಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಬಯಸುವವನು ನಿತ್ಯವೂ ರಾಘವನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ದಿನದಿನವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳಿಸಬೇಕು. ರಘುನಾಥನ ಈ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವವನಾದರೋ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನ ತಂದೆ, ಅಜ್ಜ, ಮುತ್ತಜ್ಜ, ಅವನ ತಂದೆ, ಅವನ ತಂದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ಸ್ವರೂಪಮ್’ (ಗಾಯತ್ರಿಯ ಸ್ವರೂಪ) ಎಂಬುದು ಪರಂಪರಾಗತ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ರಾಮಾಯಣದ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಠನದ ಫಲ ಪೂರ್ವಜರ ಉದ್ಧಾರವೂ ಹೌದು — ಐದು ತಲೆಮಾರಿನವರು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಸುಕ್ಷಯೇ’ (ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ) ಎಂಬ ಪದವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಹೆಸರು. ‘ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’ (ಸಂಯತಮನಸ್ಕರಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಅರ್ಹತೆ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ — ಸಂಯತಮನಸ್ಸಿನವರೇ ಸರಿಯಾದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನ ಸಂಶಯಃ’ (ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ಪಿತಾ ತತ್ಪಿತಾ’ (ಅವನ ತಂದೆ, ಅವನ ತಂದೆ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಂಶದ ಮೇಲ್ಮುಖ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ರೋತೃವಿನ ಪುಣ್ಯವು ಪೂರ್ವಜರನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಘವನ ಚರಿತ್ರೆಯು ನಿತ್ಯವೂ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸದಾ ಈ ಪರಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಪಾದವನ್ನಾಗಲಿ ಒಂದು ಪದವನ್ನಾಗಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸದಾ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಆಖ್ಯಾನ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಿರಿ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆಶೀರ್ವಾದ — ಶ್ರೋತೃಗಳೂ ವಾಚಕರೂ ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರಮಾಡಲಿ. ‘ಪದಮೇವ ವಾ’ (ಒಂದು ಪದವನ್ನಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪದವೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಬಲಂ ಪ್ರವರ್ಧತಾಮ್’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಎರಡೂ ಕಾಂಡಗಳ ಅಂತ್ಯವು ಒಂದೇ ಮಂಗಳವಚನದಿಂದ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಗ್ರ ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣವು ಮಂಗಳದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥