ಸರ್ಗ
ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯು ಶವವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ದೃಶ್ಯ
ನಿರ್ಜನವಾದ ಮಹಾವನ, ಅದ್ಭುತ ಸರೋವರ, ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮ, ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಶವ, ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯು ಶವವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು, ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆ
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಒಂದು ವನವಿತ್ತು; ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು, ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇಲ್ಲದುದಾಗಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನು ಆ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಸಂಚರಿಸಲು ಹೋದೆನು. ರುಚಿಕರವಾದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಅರಣ್ಯದ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸರೋವರವಿತ್ತು — ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದ ಸರೋವರ; ಆಶ್ಚರ್ಯವೆನ್ನುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ರುಚಿಕರವಾದ ಅನುಪಮವಾದ ನೀರು, ಧೂಳಿಲ್ಲದುದು, ಕದಡದುದು, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದುದು, ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಆ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅದ್ಭುತವಾದ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು — ಪುರಾತನವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ಆದರೆ ತಪಸ್ವಿಜನರಿಲ್ಲದುದು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇಸಗೆಯ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದೆನು.’ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿನ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವನವು ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸರೋವರ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ವನವು ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದುದು, ಆಶ್ರಮವು ಪುಣ್ಯವಾದುದಾದರೂ ಶೂನ್ಯ. ಈ ರಹಸ್ಯಮಯ ಭೂಮಿಕೆ ಮುಂದಿನ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ‘ಪುರಾ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ರಾಮ ಬಭೂವ ಬಹುವಿಸ್ತರಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹ್ಯಾಸೀದರಣ್ಯಂ ಬಹುವಿಸ್ತರಮ್’; ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಹಂಸಕಾರಂಡವಾಕೀರ್ಣಂ ಚಕ್ರವಾಕೋಪಶೋಭಿತಮ್’ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ತಾನೇ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಜನ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಏಕಾಂತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು. ‘ತಸ್ಯ ರೂಪಮರಣ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ ಶಶಾಕ ಹ’ (ಆ ಅರಣ್ಯದ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಕ್ತಾರನ ವಿಸ್ಮಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮವು ಪುರಾತನವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಪಸ್ವಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಶೂನ್ಯತೆಯೇ ಕಥೆಯ ರಹಸ್ಯ.
‘ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನಾನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ, ರಾಜನೇ, ಆ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಶೋಭೆಯಿಂದ ಇದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಶವವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಪ್ರಭುವೇ, “ಇದೇನಿರಬಹುದು?” ಎಂದು ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತೆನು. ಅನಂತರ, ರಘುನಂದನನೇ, ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಹಂಸಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಮನೋವೇಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾದ ಒಂದು ವಿಮಾನವನ್ನೂ, ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸಾವಿರ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ರಮ್ಯವಾದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇತರರು ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆ, ಪಣವಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ, ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಗಳುಳ್ಳ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಅವನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಮೇರುಶಿಖರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಳಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನು ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿಳಿದನು.’ ಶವದ ‘ಸುಪುಷ್ಟಮ್ ಅರಜಸ್ಕಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಮೃತದೇಹವೂ ಮಲರಹಿತವಾಗಿ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅಪ್ಸರೆಯರ ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಸೇವೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನ ಆಹಾರದ ನಿಂದ್ಯತೆ ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಾಂತಿ ಗೇಯಾನಿ ರಮ್ಯಾಣಿ ವಾದಯಂತಿ ತಥಾಪರಾಃ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಸಾಲು. ‘ಮೇರುಕೂಟಮಿವಾಂಶುಮಾನ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಬಿಡುವುದನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಮೇರುಶಿಖರದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಶವವನ್ನು ಕಂಡು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ತಪಸ್ವಿಯ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಮಾನವು ಹಂಸಗಳನ್ನು ಹೂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುವುದು ಅದರ ಒಡೆಯನ ಪುಣ್ಯಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ರಾಮ, ರಘುನಂದನನೇ, ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದು ಆ ಶವವನ್ನು ತಿಂದನು. ಅನಂತರ ಮನಬಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೊಬ್ಬಿದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದು ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಸರೋವರಕ್ಕಿಳಿದು ಆಚಮನ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರತೊಡಗಿದನು.’ ದೃಶ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಸಂಯಮದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕ್ರಮ: ಇಳಿಯುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಮತ್ತೆ ಏರುವುದು. ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್’ (ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಆಚಮನಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ; ಆದರೂ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿರೋಧವೇ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕಾರಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಮಾಂಸಂ ಬಹು ಚ ಸುಷ್ಠು ಚ’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಂಸಂ ಬಹು ಸುಪೀವರಮ್’; ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷರ್ಷಭ’ ಎಂಬುದರ ಬದಲು ‘ರಘುನಂದನ’. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ದೃಶ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ — ದಿವ್ಯಪುರುಷನೊಬ್ಬನು ಸತ್ತವನ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ತಿನ್ನುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಆತುರವೂ ಇಲ್ಲ; ‘ಯಥಾಕಾಮಮ್’ (ಮನಬಂದಷ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಸಿವಿನ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ದೇವಸಮಾನನಾದ ಅವನು ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು — “ದೇವಸಮಾನನಾದ ನೀನು ಯಾರು? ನಿನ್ನ ಆಹಾರವಾದರೋ ನಿಂದ್ಯವಾದುದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಏಕೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವೆ, ಹೇಳಬೇಕು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ, ಇಂತಹ ಆಹಾರ ಇರಬಹುದು? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಶವವು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಆಹಾರವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.” ನರೇಂದ್ರನೇ, ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಳಿ ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತಿನಿಂದ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ — ‘ದೇವಸಂಕಾಶ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಆದರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ಕಸ್ಯ ಸ್ಯಾದೀದೃಶೋ ಭಾವಃ’, ‘ಆಶ್ಚರ್ಯಂ ವರ್ತತೇ ಸೌಮ್ಯ’, ‘ನಾಹಮೌಪಯಿಕಂ ಮನ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ; ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾಹಮೌಪಯಿಕಂ ಮನ್ಯೇ’ (ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ವಿವೇಕ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ತೀರ್ಪು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಉತ್ತರ ‘ಸೂನೃತಯಾ ಗಿರಾ’ — ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತಿನಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಥೆ ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆಗಿರುವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಪರಿಚಯವೂ ಇನ್ನೂ ಗೂಢ — ಅವನು ಯಾರು, ಯಾರ ಮಗ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥