॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 76ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶಂಬೂಕವಧೆ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮಗಮನ

ಶಂಬೂಕನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ವಧೆ, ದೇವತೆಗಳ ವರದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಬಾಲಕನ ಪುನರ್ಜೀವನ, ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಆಭರಣದಾನ, ಕ್ಷುಪರಾಜನ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಾಪಸನು ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಮನೇ, ಸಶರೀರನಾಗಿಯೇ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಶಂಬೂಕನೆಂಬ ಶೂದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಅವನ ಸತ್ಯವಚನವೇ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ — ಅವನು ವಂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂದ್ರನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ರಾಘವನು ಒರೆಯಿಂದ ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಭಾಷತಃ’ (ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪದದಿಂದ ವಧೆಯ ಕ್ಷಿಪ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಬಾಲಕನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅಧರ್ಮ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದರ ನಿವಾರಣೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಾತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸೂತಃ’. ಶಂಬೂಕನ ದೇಹ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದೆ, ಅವನ ತಪಸ್ಸೂ ವಿಪರೀತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಾದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಜಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ಕವಿ ಮರೆತಿಲ್ಲ; ಅದು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಶೂದ್ರನು ಹತನಾದಾಗ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ದಿವ್ಯವಾದ, ಅತಿ ಸುಗಂಧಿತ ಹೂಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಳೆ ಸುರಿಯಿತು; ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉದುರಿದವು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ದೇವನೇ, ಮಹಾಮತಿಯೇ, ಈ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅರಿಂದಮನೇ, ನೀನು ಬಯಸುವ ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ರಘುನಂದನನೇ, ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಶೂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗಭಾಗಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ‘ದೇವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಹೇಳುವನು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವರದ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಮುಂದಿನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಂತೋಷದ ಬಾಹ್ಯಚಿಹ್ನೆ, ಹಿಂದೆ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲೂ ಕಂಡಂತೆ. ‘ಸುರಕಾರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪುರಂದರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನು ಬದುಕಲಿ; ಇದನ್ನೇ ನನಗೆ ಪರಮ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವಾಗಿ ಕೊಡಿರಿ. ನನ್ನ ಅಪಚಾರದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪುತ್ರನಾದ ಬಾಲಕನು ಕಾಲ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ಕಾಲನಿಂದ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳುಗಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದು. ‘ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಅಪಚಾರವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜೆಯ ದುಃಖದ ಹೊಣೆ ರಾಜನದೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ. ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವರದ ಅವಕಾಶದಲ್ಲೂ ಅವನು ಪರಹಿತವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನಲ್ಲ — ಇದು ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಏಕಪುತ್ರಕಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ತಂದೆಯ ದುಃಖದ ಭಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನಿರಿಸಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನೃತಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಥ’ (ನನ್ನನ್ನು ಅಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿಸಬಾರದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರು; ಆ ಬಾಲಕನು ಇದೇ ದಿನ ಮತ್ತೆ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಈ ಶೂದ್ರನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲಕನು ಜೀವದೊಡನೆ ಕೂಡಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಕಾಲಿಕತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು — ‘ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾವು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ದೀಕ್ಷೆ ಮುಗಿದಿದೆ; ಜಲಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷ ಕಳೆದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ನೀನೂ ಆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಾ.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಜಲಶಯನ ತಪಸ್ಸು ಈ ಆಹ್ವಾನದ ನಿಮಿತ್ತ; ಹೀಗೆ ಕಥೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯೂಚುಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗಲೋಪದೊಡನೆ ‘ಪ್ರತ್ಯೂಚೂ ರಾಘವಮ್’ ಎಂದು ಸಂಧಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ನೀಗುತ್ತದೆ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಂಧುಭಿಃ ಸಮೇತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ದುಃಖವೂ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಋಷಿಸತ್ಕಾರದ ಕಡೆಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸಮಾಪ್ತಿ ಉತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನ ಯುಕ್ತವಾದುದು. ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಮುನಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ‘ನರರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ದೇವತೆಗಳ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಮಾತುಕೊಟ್ಟು ರಘುನಂದನನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು; ರಾಮನೂ ಬೇಗನೆ ಕುಂಭಯೋನಿಯ (ಅಗಸ್ತ್ಯನ) ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಆಗಮಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಯಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪರಮ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನರಾಧಿಪನು ಕುಳಿತನು. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲು ಮುನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ರಾಮ; ದೇವತೆಗಳು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಮನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುನಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಏಕಾಂತಸಂವಾದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಶೇಷತಃ’ (ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಉಪಯೋಗವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಬೇಕು — ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ವಿಮಾನ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಪರಿಚಿತ — ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಮಾಗಮ ಪುನರ್ಮಿಲನದಂತಿದೆ. ಮುನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಜ್ವಲನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಆತಿಥ್ಯದ ಪರಮತ್ವ ಮುನಿಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಮಾನಗಳು ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದುವು, ರಾಮನದು ಒಂದೇ ಪುಷ್ಪಕ — ಆದರೂ ಅವನು ಅವರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಲ್ಲ; ಇದೂ ವಿನಯದ ಸೂಚನೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಕುಂಭಯೋನಿಯು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ರಾಘವ, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಬಂದಿರುವೆ. ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಮಾನ್ಯನು; ರಾಜನೇ, ನೀನು ಪೂಜನೀಯ ಅತಿಥಿ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು. ನೀನು ಶೂದ್ರನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಂದಿರುವೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಗನು ಬದುಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ನನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇರು; ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ನೀನೇ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ನಾರಾಯಣ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ; ನೀನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಭು, ನೀನು ಸನಾತನ ಪುರುಷ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದಿವ್ಯವಾದ ಆಭರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯಾಭರಣ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡು; ದಾನವಾಗಿ ಪಡೆದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮಹತ್ತಾದ ಫಲಗಳನ್ನೂ ಹೊರಲು ನೀನು ಶಕ್ತ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನರಾಧಿಪನೇ, ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು — ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ದಾನ. ‘ದತ್ತಸ್ಯ ಪುನರ್ದಾನೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಭರಣವನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೂ ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು. ‘ತ್ವಂ ಹಿ ನಾರಾಯಣಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಭಾಗ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅಥೋವಾಚ ಮಹಾತ್ಮಾನಮ್ ಇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಂ ಮಹಾರಥಃ’ ಎಂದು ರಾಮನ ಉತ್ತರದ ಆರಂಭ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಅತಿಥಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂದ್ರವಧೆಯ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ಇರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದು ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಬೆಳಗ್ಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದು ನಗರದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ಮರಣೆ. ಆಭರಣದ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವುದು. ಮುನಿಯು ದಾನದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಉದ್ಧರಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟುದು ಮಹಾಫಲದಾಯಕ. ಉದ್ಧರಿಸುವುದರ ಅರ್ಥ ಮುಂದೆ ಆಭರಣದ ಹಿಂದಿನ ದಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.

ಮತಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ; ವಿಪ್ರರೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು? ವಿಪ್ರೇಂದ್ರರೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ದಾನಸ್ವೀಕಾರ ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದ್ಯ, ಅದರಲ್ಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೊಟ್ಟುದು. ಅದು ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ಹೇಳಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಹಾನ್ ಋಷಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಕ್ಷೇಪ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ವರ್ಣಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾನಸ್ವೀಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೃತ್ತಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾದರೋ ದಾನಮಾಡುವುದೇ ಧರ್ಮ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರನ ವರ್ಣಧರ್ಮಾತಿಕ್ರಮ ದಂಡಿತವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೂ ವರ್ಣಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಂಗತವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮುನಿಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವಿವೇಕ.

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾದ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ರಾಜನಿಲ್ಲದವರಾಗಿದ್ದರು; ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ) ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜನಿಗಾಗಿ ದೇವದೇವೇಶನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು — “ದೇವ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀನು ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದೆ; ಲೋಕೇಶನೇ, ನಮಗೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನು ಕೊಡು; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ನಾವು ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಬಾಳುವೆವು. ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ನಾವು ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ನಮ್ಮ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ.” ಆಗ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಕರೆದು “ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೊಡಿರಿ” ಎಂದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರೂ ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೀನಿದನು; ಅದರಿಂದ ಕ್ಷುಪನೆಂಬ ರಾಜನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ಲೋಕಪಾಲರ ಸಮಾನ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಸಿ, ಆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಭಾಗದಿಂದ ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು, ವರುಣನ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ದೇಹವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು, ಕುಬೇರನ ಭಾಗದಿಂದ ಧನಪತಿಯ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು, ಯಮನ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಶಾಸಿಸಿದನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಂದನನೇ, ಆ ಇಂದ್ರಭಾಗದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಜನು ಕೇವಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಲ್ಲ, ದೇವಾಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು; ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನು ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳನ್ನೂ ದಾನಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅರ್ಹ. ‘ಅಕ್ಷುಪತ್’ ಎಂದರೆ ಸೀನುವುದು — ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೀನಿನಿಂದ ಕ್ಷುಪನ ಜನನ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸೀನು ಬಂದಿತು’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಇಡೀ ಕಥಾಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶ ರಾಜತ್ವದ ದಿವ್ಯಮೂಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು. ಪ್ರಜೆಗಳು ತಾವೇ ರಾಜನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅರಾಜಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಲೋಕಪಾಲನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಜನನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ, ವರುಣನಿಂದ ಪೋಷಣಶಕ್ತಿ, ಕುಬೇರನಿಂದ ಧನಶಕ್ತಿ, ಯಮನಿಂದ ದಂಡಶಕ್ತಿ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಮಗಳು ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಈ ತರ್ಕದ ಫಲವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರಾಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯ, ಅದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಭಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಪಡೆದ ಆಭರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದರ ಫಲ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಶಂಕೆ ಮುನಿಯ ಆಗ್ರಹದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ನಿವಾರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲೂ ರಾಜನ ಲೋಕಪಾಲಾಂಶತ್ವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ತತ್ರ ಐಂದ್ರೇಣ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾಗೇನ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮುನಿಯು ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಯ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ದಿವ್ಯಾಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿತು ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಇದು ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದುದು, ದಿವ್ಯವಾದುದು, ಅದ್ಭುತ ರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಇದು ನಿಮಗೆ ಹೇಗೆ ದೊರೆಯಿತು, ಎಲ್ಲಿಂದ, ಯಾರು ತಂದರು? ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನೀವು ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳ ಪರಮನಿಧಿ.’ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಕೇಳು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕಥೆಯ ಆರಂಭ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳ ನಿಧಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುನಿಯ ಅನುಭವದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಭರಣದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಅದರ ದಿವ್ಯ ಉಗಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯ ಉತ್ತರದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಮನು ಈಗ ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ವಸ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಾಪಸನ ಕೈಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು? ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಹೇಗೆ ದೊರೆಯಿತು, ಎಲ್ಲಿಂದ, ಯಾರು ತಂದರು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ