ಸರ್ಗ
ಶ್ವೇತರಾಜನ ಆತ್ಮಕಥೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣದಾನ
ವಿದರ್ಭರಾಜ ಸುದೇವನ ಮಗ ಶ್ವೇತ, ರಾಜ್ಯ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳ ಪೀಡೆ, ಪಿತಾಮಹನ ಆದೇಶ, ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ತಿನ್ನುವುದು, ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಆಭರಣದಾನ, ಮುಕ್ತಿ
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ರಘುನಂದನನೇ, ಶುಭಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಈ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ; ದ್ವಿಜರೇ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದುದನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು. ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ತಂದೆ ವಿದರ್ಭದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜನಾದ ಸುದೇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ವೀರ್ಯವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು — ಶ್ವೇತನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ನಾನು, ಮತ್ತು ಕಿರಿಯವನಾದ ಸುರಥ. ಅನಂತರ ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ಪೌರರು ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು; ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಡೆಸಿದೆನು. ಸುವ್ರತರೇ, ಹೀಗೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು.”’ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ‘ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯ’ — ಮೀರಲಾಗದುದು — ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿನಯ. ಶ್ವೇತನು ಆದರ್ಶ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು — ಪೌರರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ದುಃಖ ಕರ್ಮದೋಷದಿಂದಲೇ, ಅಧರ್ಮದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ ವೃತ್ತಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾವೃತ್ತಮ್’; ‘ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯಂ ಚ’ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ದುರತಿಕ್ರಮಣೀಯಂ ಹಿ’. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮೇಣ’. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಮಾತನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ವಕ್ತಾರರು — ವಾಲ್ಮೀಕಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತ. ‘ಸುಖದುಃಖಯೋಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶ್ವೇತನು ತನ್ನ ಜೀವನದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ದುಃಖ. ಸುದೇವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು, ಅವರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು — ಇದು ವಂಶದ ಪರಿಚಯ. ಪೌರರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಅವನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ರಾಜ್ಯಕಾಲವೂ ಅವನ ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.
“ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಯಾವುದೋ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ನನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಮರಣವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆನೆದು ನಾನು ಅನಂತರ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದೆನು. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದ ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನವನ್ನು, ಈ ಶುಭ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು. ತಮ್ಮನಾದ ಸುರಥನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದೆನು. ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ನಾನು ಅನುಪಮವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದೆನು.”’ ಶ್ವೇತನು ಮರಣ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪುರಾತನ ಆಚಾರ. ‘ಕಾಲಧರ್ಮಂ ಹೃದಿ ನ್ಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮರಣವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಹಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಶವ ಅವನದೇ ಹಿಂದಿನ ದೇಹ, ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮ ಅವನದೇ ತಪಃಸ್ಥಾನ. ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ, ಅದರ ಫಲ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ — ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಲೋಕ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನರಾಧಿಪಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೀಪತಿಮ್’. ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ, ತಮ್ಮನ ಅಭಿಷೇಕ, ವನವಾಸ, ತಪಸ್ಸು — ಈ ಕ್ರಮ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಜೀವನದೊಡನೆಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು.
“ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಪರಮೋದಾರರೇ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಬಾಧಿಸತೊಡಗಿದವು; ಆಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ನಾನು ತ್ರಿಭುವನಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದೆನು — ‘ಪೂಜ್ಯನೇ, ಈ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲದುದು; ನನ್ನನ್ನಾದರೋ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿವೆ — ಇದು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಫಲ? ದೇವ ಪಿತಾಮಹನೇ, ನನ್ನ ಆಹಾರ ಯಾವುದು, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಪಿತಾಮಹನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುದೇವನ ಮಗನೇ, ರುಚಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಾಂಸವೇ ನಿನ್ನ ಆಹಾರ; ಅದನ್ನೇ ನಿತ್ಯವೂ ತಿನ್ನು. ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ಪೋಷಿಸಿದೆ; ಮಹಾಮತಿ ಶ್ವೇತನೇ, ಬಿತ್ತದಿರುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ನೀನು ದಾನ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವತ್ಸ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ, ಅಮೃತರಸಮಯವಾದ ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತಿಂದು ನೀನು ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವೆ. ಯಾವಾಗ ಆ ಮಹಾನ್ ಋಷಿ, ಅಜೇಯನಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಆ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅವನು ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಲು ಶಕ್ತ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವುದು ಯಾವ ಮಹಾ!’” ಈ ಭಾಗದ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ‘ಅನುಪ್ತಂ ರೋಹತೇ ನ’ — ಬೀಜವಿಲ್ಲದೆ ಫಲವಿಲ್ಲ. ದಾನವಿಲ್ಲದ ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ತೃಪ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ. ಪಿತಾಮಹನ ದಂಡವೂ ಉಪಾಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಗಮನವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಬಾಗಿಲು. ಶ್ವೇತನ ಪ್ರಶ್ನೆ ನ್ಯಾಯವಾದುದು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲವಾದರೆ ನನಗೇಕೆ? ಪಿತಾಮಹನ ಉತ್ತರ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿದರ್ಶನ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭೋಗ ದಾನದಿಂದಲೇ; ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದವನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಹಾರ ಅವನ ದೇಹವೇ — ಅದನ್ನು ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಪೋಷಿಸಿದ್ದನು. ಈ ದಂಡ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಿದೆ. ಪಿತಾಮಹನು ಆಶೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಲು ಶಕ್ತ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುದೇವಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಗನ ಪರಿಚಯ. ದಾನದ ಮಹತ್ತ್ವವೇ ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರ.
“ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ದೇವದೇವನಾದ ಭಗವಂತನ ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ನಿಂದ್ಯವಾದ ಆಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಾನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ ಈ ಶರೀರ ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿರಿ; ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಯೋನಿಯಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯರೇ, ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಕೃಪೆಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ಚಿನ್ನ, ಧನ, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯಗಳು, ಆಭರಣಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ನಿಮಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪೂಜ್ಯರೇ, ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಕೃಪೆಮಾಡಬೇಕು.”’ ಶರೀರವನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅದು ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದಂಡದ ನಿತ್ಯತೆ. ‘ಕುರ್ಮಿ’ ಎಂಬ ರೂಪ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ; ವ್ಯಾಕರಣದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಕರೋಮಿ’ ಅಪೇಕ್ಷಿತ, ಆದರೂ ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಶ್ವೇತನ ದಾನದ ವಿಸ್ತಾರ; ಹಿಂದೆ ದಾನ ಮಾಡದಿದ್ದ ಕೊರತೆ ಈಗ ತುಂಬುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅಗಸ್ತ್ಯನೇ ಅವನ ಏಕಮಾತ್ರ ಗತಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತನು ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ಮುಕ್ತಿದಾತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪಿತಾಮಹನು ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಾನದಿಂದಲೇ ಅವನ ದೋಷ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶ್ವೇತನಿಗೆ ಮಾಡುವ ಉಪಕಾರ, ಮುನಿಯ ಲೋಭವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನೂ ದಾತನಿಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.
‘ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ದುಃಖಭರಿತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಆ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆನು. ನಾನು ಆ ಶುಭ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಹಿಂದಿನ ಮಾನುಷದೇಹ ನಾಶವಾಯಿತು. ಶರೀರ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಅವನು ಆ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ದಿವ್ಯಾಭರಣವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.’ ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನದ ಸ್ವೀಕಾರವೇ ದಾನಫಲದ ಸಿದ್ಧಿ — ಯಾರಾದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರೆಗೆ ದಾನ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ದುಃಖದಿಂದ, ಕರುಣೆಯಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಸಂಬಂಧ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ದತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಪುನರ್ದಾನೇ ಸುಮಹತ್ಫಲಮ್’ (ಪಡೆದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲ) ಎಂಬ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮಾತು, ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಆ ಆಭರಣದ ಪುನರ್ದಾನ. ಮಾನುಷದೇಹದ ನಾಶ ಶ್ವೇತನ ಬಂಧನದ ಅಂತ್ಯ; ಅವನು ಈಗ ಶುದ್ಧವಾದ ದಿವ್ಯದೇಹದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿದಿವಂ ಪುನಃ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿದಿವಂ ಸುಖಮ್’.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥