ಸರ್ಗ
ನಾರದನ ಯುಗಧರ್ಮಕಥನ
ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸಿದುದು, ಎಂಟು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರವೇಶ, ನಾರದನ ಉತ್ತರ, ಕೃತ-ತ್ರೇತಾ-ದ್ವಾಪರಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಅಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅನೃತಗಳು ಪಾದಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುದು, ಶೂದ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಾಲವಧೆ, ರಾಜನ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಪಾಲು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ
ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕರುಣಾಜನಕ ಗೋಳನ್ನೆಲ್ಲ ರಾಘವನು ಕೇಳಿದನು. ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ, ವಸಿಷ್ಠ-ವಾಮದೇವರನ್ನೂ, ಸಹೋದರರನ್ನೂ, ನೈಗಮರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕರೆಸಿದನು. ರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತರದಾಯಿಯಾದ ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು; ಅವರು ದೇವಸಮಾನನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ‘ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹರಸಿದರು. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು — ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮೌದ್ಗಲ್ಯ, ವಾಮದೇವ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಜಾಬಾಲಿ, ಗೌತಮ ಮತ್ತು ನಾರದ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲಾಯಿತು; ರಾಮನೂ ಆಗಮಿಸಿದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕುಳಿತನು. ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನೈಗಮರೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ.’ ರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪೌರಜನರು — ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳೂ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ; ಗಂಭೀರ ವಿಷಯದ ನಿರ್ಣಯ ಸಾಮೂಹಿಕವಾದುದು. ಋಷಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆದರ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದುಃಖೇನ ಸಂತಪ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂವೇದನಶೀಲತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪ್ರಜೆಯ ದುಃಖ ಅವನ ತನ್ನ ದುಃಖವೇ. ಎಂಟು ಋಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವುದು ಸಭೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಚಿರಾಯು, ಜಾಬಾಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಾಸ್ತಿಕವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದವನು, ನಾರದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಮೊದಲು ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದವನು — ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಋಷಿಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ‘ವರ್ಧಸ್ವ’ (ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಲಗುರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ಮೊದಲು.
ದೀನನಾದ ರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾರದನು ಋಷಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಬಾಲಕನಿಗೆ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು; ಕೇಳಿ, ರಘುನಂದನನೇ, ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡು.’ ನಾರದನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವವನು, ಸರ್ವಜ್ಞ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೇ ಕಾರಣ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅವನು ಯುಗಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ತಪಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು; ಆಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲದವನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾದ, ಆವರಣವಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿ — ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗದ ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿ — ಎಲ್ಲರೂ ಮೃತ್ಯುರಹಿತರೂ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳೂ ಆಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಜನರು ತ್ರಿಕಾಲದರ್ಶಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ನಾರದನ ಕಥನವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಾಮಾಜಿಕ ದರ್ಶನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನಿಯತವಾದ ಕ್ರಮವಿದೆ, ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಓದುಗನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಆಧುನಿಕ ಓದುಗನು ಇದರ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಓದಬೇಕು. ಕವಿ ನಾರದನ ಬಾಯಿಂದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಂಪರಾಗತ ಮತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೃಣು’ (ಕೇಳು) ಎಂಬ ಆರಂಭ, ‘ಕರ್ತವ್ಯತಾಂ ಕುರುಷ್ವ’ (ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡು) ಎಂಬ ಮಾತು — ನಾರದನು ಕೇವಲ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇ ಅನಾವೃತೇ’ ಎಂಬ ಕೃತಯುಗದ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಜ್ಞಾನಮಯ, ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗದ — ಆ ಯುಗದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
‘ಅನಂತರ ದೃಢಕಾಯರಾದ ಮಾನವರ ತ್ರೇತಾಯುಗವೆಂಬುದು ಬಂದಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ವೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಅವರು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕರಾಗಿದ್ದರು. ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ — ಮೊದಲಿನದೂ ನಂತರದ್ದೂ — ಎರಡೂ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವೀರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಕಾಣದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮ್ಮತವಾದ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಮಯವಾದ, ಆವರಣವಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ತನ್ನ ಒಂದು ಪಾದವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇಳಿಸಿತು; ಅಧರ್ಮದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ತೇಜಸ್ಸು ಮಂದವಾಗುವುದು. ಹಿಂದಿನವರ ರಾಜಸವಾದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನವಾದ ಆಮಿಷವು ಅನೃತವೆಂಬ ಪಾದವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅನೃತವೆಂಬ ಒಂದು ಪಾದವು ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಮಿತಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು — ಆಯುಸ್ಸು ಸೀಮಿತವಾಯಿತು. ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅನೃತವು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದರೂ ಲೋಕವು ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣವಾಗಿ ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೇ ಆಚರಿಸಿತು. ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂ ಎಲ್ಲರೂ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಇತರ ಜನರು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ — ಕೃತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದ, ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಎರಡು, ಕಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಆಯುಸ್ಸೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ನಾರದನ ಮತ. ‘ಅನೃತಮ್’ — ಅಸತ್ಯ — ಅಧರ್ಮದ ಮೊದಲ ಪಾದ; ಅಸತ್ಯವೇ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ನೀತಿಯ ದೃಢ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ‘ಆಮಿಷಂ ರಾಜಸಂ ಮಲಮ್’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ನಾರದನು ಹಿಂಸೆಯನ್ನೂ ರಜೋಗುಣವನ್ನೂ ಅನೃತದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಮಿಷ’ ಪದವನ್ನು ಕೃಷಿ ಮೊದಲಾದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾಧನ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ರಜೋಗುಣಮೂಲವಾದ ಕರ್ಮ. ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಸಮವೀರ್ಯರು ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಯುಗದ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನೇ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವ ಯುಗದ — ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುಸ್ಸು ‘ಪರಿನಿಷ್ಠಿತ’ವಾಯಿತು — ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಜನರು ಮೃತ್ಯುರಹಿತರು, ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ಆಯುಸ್ಸುಳ್ಳವರು.
‘ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವೇ ಪರಮವಾಗಿತ್ತು; ಆಗ ವೈಶ್ಯ-ಶೂದ್ರರ ಧರ್ಮವೂ ಬಂದಿತು’ — ವೈಶ್ಯ-ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಧರ್ಮ ಸೇವೆ, ಕೃಷಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೊದಲಾದುವು. ‘ಶೂದ್ರರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ನಡುವೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವೂ ಅನೃತವೂ ಬಂದಾಗ, ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣಗಳು ಮತ್ತೆ ಕುಸಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿದವು. ಅನಂತರ ಅಧರ್ಮವು ತನ್ನ ಎರಡನೆಯ ಪಾದವನ್ನು ಇಳಿಸಿತು; ಆಗ ಯುಗಕ್ಕೆ ದ್ವಾಪರವೆಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದ್ವಾಪರವೆಂಬ ಆ ಯುಗಕ್ಷಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವೂ ಅನೃತವೂ ಬೆಳೆದವು. ಈ ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ವೈಶ್ಯರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು; ಮೂರು ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳನ್ನು ತಪಸ್ಸು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಮೂರು ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯುಗಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಶೂದ್ರನು ತಪೋರೂಪವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹೀನವರ್ಣದವನು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುವುದು.’ ನಾರದನ ಕಥನದ ಪ್ರಕಾರ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರವು ಯುಗಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು; ಶೂದ್ರನ ತಪಸ್ಸು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಹಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆ ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರಿಭ್ಯೋ ಯುಗೇಭ್ಯಸ್ತ್ರೀನ್ವರ್ಣಾನ್’ ಎಂಬ ಸಾಲಿನ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲೇ ಇದೆ — ಒಂದೆಡೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರವೇಶ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಎಂಬ ಭೇದ. ಯುಗಗಳ ಕ್ರಮವು ಧರ್ಮದ ಕ್ರಮಿಕ ಹ್ರಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ, ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ಕಾಲು, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ. ‘ಯುಗಕ್ಷಯೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಯುಗದ ಅವನತಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಭಾಗ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ, ಆದರೆ ಭಾವಾರ್ಥವು ಮೂಲದ ಮತವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಮಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೂದ್ರರು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂಬ ಮಾತು ನಾರದನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಂತೆ ತ್ರೇತೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೀನವರ್ಣದವನು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ನಾರದನು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಘಟನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ನಾರದನು ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲೂ ಶೂದ್ರಜನ್ಮದವನ ತಪಸ್ಸು ಪರಮ ಅಧರ್ಮ; ಇನ್ನು ತ್ರೇತೆಯ ಮಾತೇನು! ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಇಂದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಬಾಲವಧೆ.’ ನಾರದನ ಮತದಲ್ಲಿ ಯುಗಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯೇ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಾರಣ. ‘ಯಾವ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಮನುಷ್ಯನಾದರೂ ರಾಜನ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವನ್ನೋ ಅಕಾರ್ಯವನ್ನೋ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದು ಅಶ್ರೀಯ — ರಾಜ್ಯದ ದಾರಿದ್ರ್ಯದ — ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ರಾಜನೂ ಬೇಗನೆ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ರಾಜನ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅಧರ್ಮದ ಫಲ ರಾಜನಿಗೂ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮಾಡಿದ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು — ‘ರಾಜದೋಷದಿಂದ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು’ ಎಂಬುದನ್ನು — ನಾರದನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ದೋಷವಿರುವುದು ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಆ ಶೂದ್ರತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು. ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜನಿಗೆ ಪರಲೋಕದ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಧರ್ಮ ಕೇವಲ ಐಹಿಕವಲ್ಲ, ಪಾರಲೌಕಿಕವೂ ಹೌದು.
ನಾರದನು ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವ ರಾಜನು ಅವರ ಅಧ್ಯಯನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪುಣ್ಯದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ರಾಜನದು; ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಪದ್ದೂ. ‘ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಈ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೆ ರಕ್ಷಿಸದಿರುವನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ನಾಡನ್ನು ಹುಡುಕು; ಎಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕೃತವನ್ನು ಕಾಣುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು. ಹೀಗಾದರೆ ಧರ್ಮವೃದ್ಧಿಯೂ ಮನುಷ್ಯರ ಆಯುರ್ವೃದ್ಧಿಯೂ ಆಗುವುದು; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ಬಾಲಕನೂ ಬದುಕುವನು.’ ನಾರದನ ಉಪದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಕಾರಣದ ನಿದಾನ ಮತ್ತು ಉಪಾಯದ ನಿರ್ದೇಶನ. ರಾಮನು ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೊರಡಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವನು. ಬಾಲಕನ ಪುನರ್ಜೀವನದ ಆಶೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ದುಃಖನಿವಾರಣೆಯ ಮಾರ್ಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ — ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಭಾಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ರಾಜ-ಪ್ರಜೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಕರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಅವನ ಋಣ; ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಕಳ್ಳತನದಂತೆ ಎಂದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥