ಸರ್ಗ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪುತ್ರಶೋಕ
ರಾಮನ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯ, ಹಳ್ಳಿಯ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸತ್ತ ಬಾಲಕನನ್ನು ಹೊತ್ತು ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಅವನ ವಿಲಾಪ, ರಾಮನ ದುಷ್ಕೃತವೇ ಕಾರಣವೆಂಬ ಆಕ್ಷೇಪ, ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವೆನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ರಾಜದೋಷದಿಂದ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ಎಂಬ ಮಾತು
ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮಧುರೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟು ರಾಘವನು ಸಹೋದರರಾದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮರಾಜ್ಯವು ಸುಖಮಯವೂ ಶಾಂತವೂ ಎಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅಂತಹ ಸುಖಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ದುಃಖದ ಘಟನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಜನಪದದ — ಹಳ್ಳಿಯ — ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸತ್ತ ಬಾಲಕನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ನಗರವಾಸಿಯಲ್ಲದ, ಹಳ್ಳಿಯವನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜದ್ವಾರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತೆರೆದಿದೆ. ಅವನು ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾ ‘ಮಗನೇ, ಮಗನೇ!’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗಿದನು. ತಂದೆಯ ವಿಲಾಪ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವಂತಹುದು — ಮುದಿತನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನ ಮರಣ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಂಬೂಕಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಿಲಾಪವೇ ಅದರ ಮೂಲ. ಕವಿ ಕರುಣರಸದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಓದುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೃತಂ ಬಾಲಮ್ ಉಪಾದಾಯ’ (ಸತ್ತ ಬಾಲಕನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವೇ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಶವದೊಡನೆಯೇ ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಆಕ್ರೋಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಜಯದ ಆನಂದದ ಬಳಿಕ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಈ ಶೋಕ — ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ದುಃಖ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನು ಸಾವಿಗೀಡಾದುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ?’ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕರ್ಮವೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನದೇ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಯೌವನವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮುಟ್ಟದ ಬಾಲಕ, ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷದವನು’ — ಅಂದರೆ ಐದು ಸಾವಿರ ದಿನಗಳು, ಸುಮಾರು ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವನು — ‘ಮಗೂ, ನನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದೆ.’ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಷ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ‘ದಿನ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೂ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೂ ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತೇವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಾನು ಸುಳ್ಳಾಡಿದುದು ನೆನಪಿಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆ ಮಾಡಿದುದೂ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಪಾಪ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದೂ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಯಾವ ದುಷ್ಕೃತದಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನ ಈ ಮಗನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆಯೇ, ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು?’ ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ; ಅದನ್ನು ಮಾಡದೆಯೇ ಮಗನು ಸತ್ತನು — ತಂದೆಗೆ ತನ್ನ ಪರಲೋಕದ ಚಿಂತೆಯೂ ಉಂಟು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಅವನು ನಿರ್ದೋಷಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಪರಪೀಡೆಯ ವರ್ಜನೆ — ಈ ಮೂರು ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತಾನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನ ಮರಣದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರ ಜೀವನವೂ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ.
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬಾರದವರ ಇಂತಹ ಘೋರವಾದ ಮರಣವನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇಳಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕೃತವಿದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮೃತ್ಯು ಬಂದಿದೆ. ಬೇರೆ ನಾಡುಗಳ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಮೃತ್ಯುವಶನಾದ ಈ ಬಾಲಕನನ್ನು ಬದುಕಿಸು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಅನಾಥನಂತೆ ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲೇ ಸಾಯುವೆನು; ಆಗ ರಾಮನೇ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸುಖವಾಗಿರು.’ ಇದು ಕಟುವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸುಖವಾಗಿರು ಎಂದು. ಆದರೂ ಅವನು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಸಹೋದರರೊಡನೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ; ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಳಿದ್ದೇವೆ.’ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರೋಶವೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ದೋಷಿಯೆನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿದೆ — ರಾಜನ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆ; ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ರಾಜದೋಷದ ಲಕ್ಷಣ. ರಾಮನು ಈ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರದಾಯಿ. ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವೆನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಯ ಕೊನೆಯ ಉಪಾಯವಾಗಿತ್ತು — ರಾಜನಿಂದ ನ್ಯಾಯ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು.
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಈ ದುಃಖ ಬಂದೆರಗಿದೆ; ನಾವು ಕಾಲನ ವಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ನಾಡು ಈಗ ಅನಾಥವಾಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿರುವ ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜದೋಷಗಳಿಂದ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಪಾಲಿತರಾಗದ ಪ್ರಜೆಗಳು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ದುರ್ನಡತೆಯವನಾದರೆ ಜನರು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಅಥವಾ ನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲೂ ಜನರು ಅಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಕಾಲನಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಇದು ರಾಜದೋಷವೇ ಆಗಿರುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ನಗರದಲ್ಲೋ ಜನಪದದಲ್ಲೋ ನಡೆದ ಯಾವುದೋ ಅಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಈ ಬಾಲವಧೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕೇವಲ ತಾನೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತಡೆಯುವುದೂ ಹೌದು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೇ ಅಧರ್ಮ ನಡೆದರೂ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ, ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದ ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜನ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜನ ಅಧೀನರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ದುಃಖ ರಾಜನದೇ. ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥