ಸರ್ಗ
ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಯೋಧ್ಯಾಗಮನ ಮತ್ತು ಮರುಪ್ರಯಾಣ
ರಾಮಗೀತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿದ್ರೆ ಬಾರದಿದ್ದುದು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಅನುಮತಿ, ಅಯೋಧ್ಯಾಪ್ರವೇಶ, ರಾಮದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿವೇದನ, ವಿಯೋಗದುಃಖದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ವಾಸ, ಮಧುರೆಗೆ ಮರುಪ್ರಯಾಣ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮಚರಿತಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಿಗೆ ಆಗ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳ ಆ ಅನುಪಮ ರಾಮಗೀತವನ್ನೇ ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಗೀತದ ಅರ್ಥಗಳು ಅನೇಕ — ರಾಮನ ದುಃಖ, ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ, ಸಹೋದರರ ಸೇವೆ — ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು. ವೀಣೆಯ ಲಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದರ ಅತಿಮಧುರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯಿತು. ಗಾನವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕಠಿಣವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಈ ಸಂಗಡಿಗರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಸಂಶಿತವ್ರತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸಹಚರರ ಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಮುನಿಯ ಆಲಿಂಗನವೇ ಆಶೀರ್ವಾದ; ಗೀತದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ತಾನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೇರಿ, ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ವಿಯೋಗ ಅವನ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೈಮುಗಿದು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ — ತಾನೇ ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ವೀರತೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ರಾಮದರ್ಶನದ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಆದರೆ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಪುತ್ರರು ವಾಸಿಸುವ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಮುನಿಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಓದುಗನು ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಪಾಪಿಯಾದ ಆ ಲವಣನು ಹತನಾದನು, ಅವನ ನಗರಿಯೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.’ ಸೇವಕನ ಕಾರ್ಯನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಈ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಳೆದವು; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ ಇರಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡು; ತಾಯಿಯಿಲ್ಲದ ಕರುವಿನಂತೆ ನಾನು ಇನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲಾರೆ.’ ತಾಯಿಯಿಲ್ಲದ ಕರುವಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಭರತನಂತಹ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿ. ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ವಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಆಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದೆಯೂ ಅವನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿದ್ದನು. ‘ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವನ ಬೇಡಿಕೆ ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೂರನೇ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲ. ರಾಘವ, ರಾಜರು ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ, ದೂರವಾಸದಲ್ಲಿ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಲೇಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಸ್ನೇಹದೊಡನೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸುಖವಲ್ಲ. ‘ವೀರನೇ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರು, ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಏಳು ರಾತ್ರಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಇರು; ಅನಂತರ ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಮಧುರೆಗೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿವೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ವಾಸದಿಂದ ಅವನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಉಪದೇಶ ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾದುದು. ‘ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾರವಿದು — ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೇವಕ, ತನ್ನ ಸುಖದ ಸೇವಕನಲ್ಲ. ‘ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರು’ ಎಂಬ ಅನುಮತಿಯೂ ಸ್ನೇಹದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆದೇ ಇಡುತ್ತದೆ.
ರಾಮನ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ದೀನವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಮಾತು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿತ್ತು, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ವಾಸದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವೂ ಆಗಿತ್ತು — ಆದರೂ ವಿಯೋಗದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಅವನ ಧ್ವನಿ ದೀನವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನೂ ಭರತನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಅವನು ಮಹಾರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭರತನೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬರಲು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆಗ ಬೇಗನೆ ತನ್ನ ನಗರಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಣ್ಣಂದಿರಿಬ್ಬರೂ ಬಹುದೂರದವರೆಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಆದರ್ಶ; ತಮ್ಮನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ಅಣ್ಣಂದಿರು ಆದರವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ. ‘ಪುರೀಮ್’ ಎಂದರೆ ಮಧುರೆಯೇ. ಏಳು ದಿನ ರಾಮನೊಡನೆ ವಾಸ — ಇದು ಅಲ್ಪಕಾಲವಾದರೂ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಪೋಷಣೆಗೆ ಸಾಕಾದುದು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ರಾಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನ ಮರಣದ ಘಟನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥