॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 71ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮಚರಿತಶ್ರವಣ

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಯೋಧ್ಯಾಪ್ರಯಾಣ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ, ಮುನಿಯು ಲವಣವಧೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿದುದು, ವೀಣೆಯ ಲಯದೊಡನೆ ಹಾಡಿದ ರಾಮಚರಿತದ ಶ್ರವಣ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೂರ್ಛೆ, ಸೈನಿಕರ ವಿಸ್ಮಯ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಯಮ

ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೆಲವೇ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಸೈನಿಕರನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಾಮನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಗರರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇರಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ನೂರು ರಥಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಹೊರಟನು. ನಗರವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ರಾಜನು ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು — ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಲಕ್ಷಣ. ಆ ರಘುನಂದನನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿದ ಏಳೆಂಟು ತಂಗುದಾಣಗಳನ್ನು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಳಗಳನ್ನು — ದಾಟಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಹಿಂದೆ ಲವಣವಧೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗಲೂ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗಲೂ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮುನಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆತಿಥ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ — ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಶ-ಲವರೂ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಅವರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮವಾಸಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವಿರುವುದು. ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮುನಿಯು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅತಿ ಮಧುರವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಮುನಿಯು ಲವಣವಧೆಯ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಲವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಹತರಾದರು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಪಾಪಿಯನ್ನು ನೀನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕೊಂದೆ; ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಭಯ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ಘೋರವಾದ ವಧೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಡೆಯಿತು; ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೋ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣವಧೆಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲವಣನು ಹತನಾದುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಾಯಿತು; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನೇ, ಇಂದ್ರನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ನಾನು ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಕಂಡೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ತಪೋಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರಸಭೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು, ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಾಣಬಲ್ಲನು. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯ ಅಲೌಕಿಕ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಬಲದಿಂದಲೇ ಅವನು ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ‘ಲೀಲಯಾ’ (ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ), ‘ಅಯತ್ನತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವೀರತೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಸಹ; ಋಷಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಉದಾರವಾದುದು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಋಷಿ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಫಲ — ಲೋಕಗಳ ಭಯನಿವೃತ್ತಿ — ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾದುದು. ಅತಿಥಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದೂ ಆತಿಥ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ.

ಮುನಿಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ — ‘ಶತ್ರುಘ್ನ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಪ್ರೀತಿ ತುಂಬಿದೆ; ನಿನ್ನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವೆನು; ಇದು ಸ್ನೇಹದ ಪರಮಾವಧಿ.’ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ಹಿರಿಯರ ಸ್ನೇಹದ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದದ ಪರಮ ಚಿಹ್ನೆ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಆಚಾರ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಮತಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅವನಿಗೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಮುನಿಯು ರಾಜನನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆಶ್ರಮದ ಉದಾರತೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸ್ನೇಹವು ರಘುಕುಲದೊಡನೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಗಾಢ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಸೀತೆಯ ಪಾಲಕ, ಅವಳ ಪುತ್ರರ ಗುರು, ಈಗ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಸ್ನೇಹಿ.

ಊಟಮಾಡಿದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೀತಮಾಧುರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ಗಾನದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ‘ತಂತ್ರೀಲಯಸಮಾಯುಕ್ತ’, ವೀಣೆಯ ಲಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದು; ‘ತ್ರಿಸ್ಥಾನಕರಣಾನ್ವಿತ’, ಎದೆ, ಕಂಠ, ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಂದ್ರ-ಮಧ್ಯ-ತಾರ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿತವಾದುದು; ‘ಸಂಸ್ಕೃತ’, ಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕೃತವಾದುದು; ‘ಲಕ್ಷಣೋಪೇತ’, ವ್ಯಾಕರಣ, ಛಂದಸ್ಸು, ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ‘ಸಮತಾಲಸಮನ್ವಿತ’, ಸಮವಾದ ತಾಳದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದುದು. ಇದು ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆದರ್ಶ. ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ಅವನು ಆಗ ಕೇಳಿದನು; ಆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸತ್ಯವಾದವು, ಮೊದಲಿನಿಂದ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಇದ್ದವು — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಸತ್ಯಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮಾಯಣದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಡುವವರು ಯಾರು ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಿಂದ ಶಿಕ್ಷಿತರಾದ ಕುಶ-ಲವರೇ ಅವರು. ರಾಮಾಯಣದೊಳಗೇ ರಾಮಾಯಣಗಾನ — ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದವನಾದನು; ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಮೈಮರೆತವನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಆ ಗೀತದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ಈಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳು — ವನವಾಸ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ಯುದ್ಧ — ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದಂತಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಾವವಿಹ್ವಲನಾದನು. ರಾಜನ ಅನುಚರರೂ ಆ ಗೀತಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ದೀನರಾಗಿ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸೈನಿಕರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು — ‘ಇದೇನು? ನಾವು ಎಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ? ಇದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದೇ? ಹಿಂದೆ ನಾವು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ — ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಉತ್ತಮ ಗೀತರಚನೆಯೇ ಇದು?’ ಸೈನಿಕರೂ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮದೇ ಅನುಭವವನ್ನು ಗೀತದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ಅವರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅವರು ಪರಮವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಗತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವ ಕಾವ್ಯದ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ. ಕನಸೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ; ಸತ್ಯಘಟನೆಯ ಇಷ್ಟು ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಗಾನವನ್ನು ಅವರು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೂರ್ಛೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೂ ಇರಬಹುದು — ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ಅವಳು ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅವಳ ದುಃಖವೂ ಗೀತದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚರರ ‘ಅವಾಙ್ಮುಖರು, ದೀನರು’ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕರುಣರಸದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೈನಿಕರು ಹೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದೇನೆಂದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳು.’ ಶತ್ರುಘ್ನನಾದರೋ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೈನಿಕರೇ, ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹುದನ್ನು ಕೇಳುವುದು ನಮಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ಈ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಕುತೂಹಲಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.’ ಋಷಿಯ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯ; ಅವನು ತನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಹೇಳಿ ರಘುನಂದನನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಯಮ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಶ-ಲವರ ಪರಿಚಯ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಆಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕಥೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರ ಜನನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದರೂ ಮುನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಮೌನವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ