ಸರ್ಗ
ಮಧುಪುರಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ
ದೇವತೆಗಳ ವರದಾನ, ಮಧುಪುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೇಳಿದ ವರ, ಶೂರಸೇನ ಜನಪದದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆ
ಲವಣನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದ ದೇವತೆಗಳು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಅತಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ವತ್ಸ, ಸುದೈವದಿಂದ ನಿನಗೆ ಜಯವಾಯಿತು; ಸುದೈವದಿಂದ ಲವಣರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾದನು. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೋ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವರವನ್ನು ಕೊಡುವ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ನಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಶನ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅವರ ಆಗಮನವೇ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿರುವುದು ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೂರನೂ ಸಂಯತಚಿತ್ತನೂ ಆದ ಮಹಾಬಾಹು ಶತ್ರುಘ್ನನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ರಮ್ಯವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ಮಧುಪುರಿ ಬೇಗನೆ ಜನರಿಂದ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಲಿ; ಇದೇ ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರವಾಗಲಿ.’ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬೇಡಿಕೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥವಾದುದು — ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಧರ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಸುಖ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ದೇವನಿರ್ಮಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಧುಪುರಿಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಮಧುವೆಂಬ ಅಸುರನೂ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಈಗ ಆ ನಗರಿ ದುಷ್ಟನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸಜ್ಜನರ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ರಾಘವನಿಗೆ (ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ) ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ — ‘ಈ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರಿ ಶೂರಸೇನವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದರು. ‘ಶೂರಸೇನಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ — ಶೂರರ ಸೇನೆ ಇರುವ ನಾಡು; ಇದು ಮಥುರಾ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ ಆಗ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಹಿಂದೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸೇನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದಿತು; ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶ್ರಾವಣಮಾಸದಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಹತನಾದನು, ಅದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಗರನಿರ್ಮಾಣವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ದಿವ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುವ ಆ ನಗರಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶುಭವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು; ಶೂರಸೇನರ ನಾಡು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು. ನಗರದ ಪೂರ್ಣನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾದವು — ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಾಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಕುತೋಭಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು — ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ — ರಾಜ್ಯದ ಪರಮ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇನೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಂದುದೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೂ ನಟ-ನರ್ತಕರೂ ಈಗ ನಗರದ ಜೀವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಫಲಿಸಿತು.
ಕವಿಯು ಹೊಸ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೊಲಗಳು ಬೆಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು; ಇಂದ್ರನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ರೋಗವಿಲ್ಲದ ವೀರಪುರುಷರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ಅರ್ಧಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು — ನದಿಯ ಬಾಗಿದ ದಡದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ಚೌಕಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಬೀದಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಜನರಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಹಿಂದೆ ಲವಣನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಬಿಳುಪಾದ ದೊಡ್ಡ ಭವನಾದಿಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿಸಿದನು; ಹಳೆಯ ಭವನಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡದೆ ಹೊಸದಾಗಿಸಿದನು. ಸುತ್ತಲೂ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ವಿಹಾರಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಇತರ ಸುಂದರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ದಿವ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುವ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಮೆರೆಯುವ, ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ವರ್ತಕರಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶ ಇಲ್ಲಿ ಮಧುಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ. ನಗರವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶೋಭಿತಾ’, ‘ಉಪಶೋಭಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನ ನಗರ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯದ ನಗರವಾಯಿತು — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಲವಣವಧೆಯ ಪರಮ ಫಲ. ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ವರ್ತಕರು ನಗರದ ಶಾಂತಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಭಯಗ್ರಸ್ತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಮುನೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿನ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ನಗರವಿನ್ಯಾಸ ಇಂದಿಗೂ ಮಥುರೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಭರತನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಮಹಾಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮನೋರಥ ಸಫಲವಾದ ರಾಜನ ಆನಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ. ಮಧುರಾಪುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಈ ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷ ಬಂದಿದೆ; ನಾನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವೆನು.’ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಕರ್ತವ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನು ರಾಮದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯ, ಅನಂತರ ಸುಖ. ಇದು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸುಂದರ ಸಮನ್ವಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ‘ರುಚಿರಾ’ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನಂತರ ಅಮರಾವತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ರಘುಕುಲವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಆ ನರಾಧಿಪನು ರಘುಪತಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟನು. ‘ಅಮರಪುರೋಪಮಾ’ ಎಂಬುದು ಮಧುಪುರಿಯನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಘುಪತಿಪಾದದರ್ಶನೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭರತನಂತೆ ಅವನೂ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಈ ಬಯಕೆಯ ಪೂರ್ತಿಯನ್ನು — ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾತ್ರೆಯನ್ನು — ವರ್ಣಿಸುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥