॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 69ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲವಣವಧೆ

ಲವಣನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಆಹ್ವಾನ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಮರಗಳ ಯುದ್ಧ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೂರ್ಛೆ, ಲವಣನ ಪ್ರಮಾದ, ದಿವ್ಯಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದುದು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಭಯ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಬಾಣದ ವೈಷ್ಣವತ್ವ, ಲವಣವಧೆ, ಶೂಲವು ರುದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿದುದು, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲವಣನು ತೀವ್ರ ಕೋಪಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಕೈಯಿಂದ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಸುಕಿ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟಿಸಿ ಅವನು ರಘುಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆದನು. ಕೈಹಿಸುಕುವುದು, ಹಲ್ಲುಕಡಿಯುವುದು ರಾಕ್ಷಸನ ಕೋಪದ ಹೊರಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಘೋರದರ್ಶನನಾದ ಲವಣನಿಗೆ ದೇವಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ನೀನು ಇತರರನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ‘ದೇವಶತ್ರುಘ್ನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು — ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಪಾತ್ಮನೇ, ದೇವತೆಗಳು ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ಇಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿಪ್ರರೂ ಋಷಿಗಳೂ ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ. ನಿಶಾಚರನೇ, ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟು ನೀನು ಇಂದು ಬಿದ್ದರೆ ನಗರಕ್ಕೂ ಜನಪದಕ್ಕೂ ಕ್ಷೇಮವೇ ಆಗುವುದು. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುವಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ವಜ್ರದಂತಹ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣವು, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣವು ಕಮಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಸೂರ್ಯಕಿರಣವು ಕಮಲವನ್ನು ಕೋಮಲವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಬಾಣವಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ. ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಾಮಕಾರ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲವಣನು ಹಿಂದೆ ಗೆದ್ದ ವೀರರ — ಮಾಂಧಾತನೇ ಮೊದಲಾದವರ — ಸೋಲು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಉತ್ತರ: ಭೂತಕಾಲದ ವಿಜಯಗಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾವವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಎದೆಗೆ ಎಸೆದನು; ಅವನು ಅದನ್ನು ನೂರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ ಲವಣನು ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನಲ್ಲಿ ಆಯುಧದ ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆ ಕೃತ್ಯ ವಿಫಲವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ನತಪರ್ವಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು; ಆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಲವಣನ ದೇಹ ದೃಢ, ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಪೀಡಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದಿವ್ಯಬಾಣದ ಅಗತ್ಯ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ — ಮೊದಲು ಮರಗಳ ಹೊಡೆತ, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವನ್ನೂ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೌಶಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲವಣನ ಅವಿಕಾರತೆ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಓದುಗನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವುದು? ಕವಿ ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಇನ್ನೂ ದಿವ್ಯಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸ್ವಬಲದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣವನ್ನು ಕೊನೆಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಸಂಯಮದ, ಧೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುದ್ಧಪ್ರಕಾರ ಎಂದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ.

ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲವಣನು ನಕ್ಕು ಮರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶೂರನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲಗೊಂಡು ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಆ ವೀರನು ಬೀಳಲು ಋಷಿಗಳ, ದೇವಸಮೂಹಗಳ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮಹಾ ಹಾಹಾಕಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಅದೃಶ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿದರು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನ ಪ್ರಮಾದವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶೂಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಹತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಆ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸತೊಡಗಿದನು — ಆಹಾರಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಶೂಲವನ್ನು ತಂದಿದ್ದರೆ ಅವಧ್ಯನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಹಂಕಾರವೂ ಲೋಭವೂ ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಹಾರವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೈವ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೂರ್ಛೆಯೂ ದೈವಯೋಜನೆಯಂತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಲವಣನು ನಿಶ್ಶಂಕನಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಹಾಹಾಕಾರವು ತೋರಿಸುವುದು — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲವಣನು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶತ್ರು. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬಾರದು; ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನು ತಾನೇ ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮತ್ತೆ ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ, ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ನಗರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೆ ಬಾಗಿಲೇ — ಲವಣನು ಇನ್ನೂ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ದಿವ್ಯವಾದ, ಅಮೋಘವಾದ, ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ಬಾಣವು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತ, ಘೋರವಾಗಿ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತಿತ್ತು. ವಜ್ರದಂತಹ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ, ವಜ್ರದ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತೆ ಭಾರವಾದ, ಎಲ್ಲ ಗಿಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೂ ನಯವಾದ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತವಾದುದು. ರಕ್ತವೆಂಬ ಚಂದನವನ್ನು ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಂತಿದ್ದ, ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹಾರುವ ಆ ಬಾಣ ದಾನವೇಂದ್ರರಿಗೂ ಪರ್ವತರಾಜರಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ದಾರುಣವಾದುದು. ಯುಗಾಂತ್ಯ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಉರಿಯುವ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತತ್ತರಿಸಿದವು. ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಕವಿ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇರುಮಂದರಸಂನಿಭಮ್’ ಎಂಬುದು ಗುರುತ್ವದ ಉಪಮೆ; ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿಮ್’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯದು. ಈ ಬಾಣ ಸಾಧಾರಣವಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ದರ್ಶನವೂ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಾನದ ಫಲ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈಗ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಧಾರಿ. ಮೂರ್ಛೆಯ ನಂತರವೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಉಪದೇಶ — ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧ — ಅವನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳ ಪೂಜೆಯೂ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ, ಅನಂತರ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರ — ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕ್ರಮ; ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ದೇವ-ಅಸುರ-ಗಂಧರ್ವರ ಸಹಿತ, ಮುನಿಗಳ ಸಹಿತ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಂಡು ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಅವರು ದೇವದೇವೇಶನಾದ, ವರದನಾದ ಪ್ರಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ದೇವತೆಗಳ ಭಯ-ಸಂಮೋಹ, ಲೋಕಗಳ ನಾಶದ ಚಿಂತೆ. ದೇವನೇ, ಲೋಕಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಯುಗಕ್ಷಯ ಬಂದಿದೆಯೋ? ಪ್ರಪಿತಾಮಹನೇ, ಇಂತಹುದನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇಳಿಲ್ಲ. ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದಾಗಲೂ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರು; ಇಂದಾದರೋ ಅವರು ಧರ್ಮಪಕ್ಷದ ಬಾಣದಿಂದಲೇ ಹೆದರಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ಸುಂದರವಾದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಭಯಂಕರನಾದ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೇ, ಕೇಳಿರಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ; ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಮಕ್ಕಳೇ, ಇದು ಆದಿದೇವನಾದ, ಲೋಕಕರ್ತನಾದ, ಸನಾತನನ ತೇಜೋಮಯ ಬಾಣ; ಇದರಿಂದಲೇ ನಿಮಗೆ ಭಯ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಮಧು-ಕೈಟಭರ ವಧೆಗಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಈ ತೇಜೋಮಯ ಬಾಣವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವೊಬ್ಬನೇ ಬಲ್ಲನು; ಇದು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹಿಂದಿನ ತನುವೇ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿರಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವೀರ ರಾಮಾನುಜನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಲವಣನನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣ ವಿಷ್ಣುವಿನದೇ ರೂಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಅಜ್ಞಾನವೂ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣದ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿರುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ವತ್ಸಾಃ’ (ಮಕ್ಕಳೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಿತಾಮಹನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ. ಅವನ ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿರಿ, ನೋಡಿರಿ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಕಂಡಂತೆಯೇ ಲವಣವಧೆಯೂ ದೇವತೆಗಳ ಎದುರೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು — ‘ಋಷಿಗಳು ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವದೇವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನ-ಲವಣರಿಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ದಿವ್ಯಕಾಂತಿಯ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮೇಲೆದ್ದ ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಂಡವು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ರಘುನಂದನನು ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಲವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಧನ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಲವಣನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಗೆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣವು ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸೀಳಿ ರಸಾತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು; ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೇವಪೂಜಿತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯಬಾಣವು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಲಕ್ಷಣ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಧಾರಕನ ಕೈಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು; ಲವಣನ ಶೂಲದಂತೆಯೇ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಾಣದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನಿಶಾಚರ ಲವಣನು ವಜ್ರಾಹತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಒಡನೆಯೇ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿಯಿತು — ದೀರ್ಘವಾದ ಮರಗಳ ಯುದ್ಧ ನಿಷ್ಫಲ, ದಿವ್ಯಬಾಣದ ಒಂದು ಹೊಡೆತ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಸಿಂಹನಾದ ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ದೇವತೆಗಳ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಪ್ರಮಾಣ. ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಲವಣನ ವಿಶಾಲ ದೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ವಜ್ರಾಹತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಲವಣನು ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಶೂಲವನ್ನು ತರಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾಮನ ಉಪಾಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು — ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ, ನಗರದ ಹೊರಗೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಹತನಾದನು. ಬಾಣದ ರಸಾತಳಪ್ರವೇಶ ಅದರ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಣಾತ್ ವಿಕೃಷ್ಯ’ (ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು) ಎಂಬುದು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಪೂರ್ಣಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಲವಣರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾಗಲು ಆ ಮಹಾ ದಿವ್ಯಶೂಲವು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲು ರುದ್ರನ ವಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು. ಶಿವನು ಮಧುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶೂಲವು ಧಾರಕನು ನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಶಿವನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಈ ಭಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಉರುಳಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಘುವೀರನು ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿದಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ನಾಗರೂ ಎಲ್ಲ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ದಾಶರಥಿಗೆ ಜಯ ದೊರೆಯಿತು; ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ಸರ್ಪದಂತೆ ಪ್ರಶಾಂತನಾದನು ಎಂದು. ಕೊನೆಯ ಪಾದದ ಅರ್ಥ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಲವಣನು ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಶಾಂತನಾದನು; ಅಥವಾ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರಶಾಂತನಾದನು. ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ, ಕತ್ತಲೆಯ ನಾಶ ಅಂಧಕಾರರೂಪಿಯಾದ ಲವಣನ ನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಯೋಜನೆ, ಋಷಿಗಳ ಉಪದೇಶ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಾಣ, ಶಿವನ ಮರ್ಯಾದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಲವಣವಧೆ ನೆರವೇರಿತು. ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಈ ಭಾಗ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವೀರಕಥೆಯ ಶಿಖರ. ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು, ಇಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಲವಣನನ್ನು — ಹೀಗೆ ರಘುಕುಲದ ಸೋದರರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೋಕಕಂಟಕರನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಭರತನು ಲವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಭಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು; ಇಂದು ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿ ಋಷಿಗಳ ಭಯವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು — ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದವರು ಅವರೇ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ