ಸರ್ಗ
ಶತ್ರುಘ್ನ-ಲವಣರ ಸಂವಾದ
ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಲವಣನು ಹೊರಹೋದುದು, ಮಧುಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿಂತುದು, ಲವಣನ ಅಪಹಾಸ್ಯ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ರೋಷ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಪರಿಚಯ, ಲವಣನ ವೈರಕಥನ, ಆಯುಧ ತರಲು ಅವಕಾಶದ ಯಾಚನೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ನಿಷೇಧ
ಚ್ಯವನನೇ ಮೊದಲಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ, ಶುಭವನ್ನೂ ಜಯವನ್ನೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಲವಣನು ಭಕ್ಷ್ಯಾಹಾರದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಚ್ಯವನನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಘಟನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಲವಣನು ಶೂಲವನ್ನು ಭವನದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದನು. ಈ ನಡುವೆ ವೀರನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಯಮುನಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಮಧುಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು — ನಗರಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗಲು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದನು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನ್ನು ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕ್ರೂರತೆಯ, ಭಕ್ಷಣಶಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರ. ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ಶಾಂತನೂ ಸಜ್ಜನೂ ಆದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೊರೆ ಹೊತ್ತ ನಿಶ್ಶಂಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸ. ಲವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಅವನು ವಧ್ಯ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಧೈರ್ಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಬೆಳಗಿನಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ, ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಅವನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಆಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಈ ಆಯುಧದಿಂದ ಏನು ಮಾಡುವೆ? ನರಾಧಮನೇ, ನಿನ್ನಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಆಯುಧಧಾರಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೋಪದಿಂದ ತಿಂದಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಕಾಲನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ — ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಪುರುಷಾಧಮನೇ, ನನ್ನ ಈ ಆಹಾರವೂ ಇನ್ನೂ ಸಾಲದು; ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಇಂದು ನೀನೇ ಹೇಗೆ ನನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದು ಬಿದ್ದೆ? ಲವಣನ ದರ್ಪ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ನರಾಧಮ’, ‘ಪುರುಷಾಧಮ’, ‘ದುರ್ಮತೇ’ ಎಂಬ ಅಪಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಅಹಂಕಾರವೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆಹಾರ ಸಾಲದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಅತೃಪ್ತ ಭಕ್ಷಣಲೋಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅತೃಪ್ತ. ಹಿಂದೆ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ‘ತೃಪ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ’; ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನೂ ಅಂತಹವನೇ — ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಭಾವ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ.
ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಿರಲು ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ರೋಷದ ಕಣ್ಣೀರು ವೀರನ ತೀವ್ರ ಕೋಪದ ಲಕ್ಷಣ. ರೋಷಾವಿಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ತೇಜೋಮಯ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು — ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಮನು ತುಂಬಿದ್ದ ತೇಜಸ್ಸು ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕುಪಿತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ದಶರಥನ ಮಗ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ತಮ್ಮ, ಶತ್ರುಘ್ನನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು — ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುಘ್ನ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು) — ನಿನ್ನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ‘ಶತ್ರುಘ್ನೋ ನಾಮ ಶತ್ರುಘ್ನಃ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಹೆಸರಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ನನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು; ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶತ್ರು, ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಂತೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಗುಪ್ತವಧೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಮರ್ಯಾದೆ. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಗೋಪ್ಯತೆಯದಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಗೋಪ್ಯತೆ ಬರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ಶತ್ರು ಎದುರಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನೀತಿಯೂ ಧರ್ಮವೂ ಎರಡೂ ಪಾಲಿತವಾದವು.
ಅವನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಅವನು ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಪುರುಷಾಧಮನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ತಂಗಿಯಾದ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದನು. ರಾವಣನ ಕುಲಕ್ಷಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆ; ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿಯೇ — ನಿಮ್ಮನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ — ನಾನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಹಿಂದೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದವರೆಲ್ಲರೂ ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ತಿರಸ್ಕೃತರಾಗಿ ಹತರಾದರು; ಹಿಂದಿನ, ಮುಂದಿನ ಪುರುಷಾಧಮರಾದ ನೀವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಲವಣನ ತಾಯಿ ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಸೋದರಿ ಶೂರ್ಪಣಖೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ಅವನಿಗೆ ಮಾವನಂತೆ — ‘ತಾಯಿಯ ತಂಗಿಯ ಅಣ್ಣ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಆಯುಧವನ್ನು ತರುವವರೆಗೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು. ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನ ಕಪಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶೂಲವನ್ನು ತರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ದುರ್ಬಲ. ವೀರವಚನದ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಲವಣನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಅಂತಹ ಆಯುಧವನ್ನು ಸಜ್ಜುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ತಕ್ಷಣ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಿವೇಕಿಯು ಬಿಡಬಾರದು. ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವವನು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಾದ ಹೇಡಿಯಂತೆ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ — ಶೂಲವನ್ನು ತರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ಮಾಂಧಾತನ ದೋಷವನ್ನು ಅವನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಲೋಕವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ, ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ನೋಡು; ಬಗೆಬಗೆಯ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ರಾಘವನಿಗೂ ಶತ್ರುವಾದ ಪಾಪಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮನ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬಾರದು — ಇದು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ವಿವೇಕ. ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿ ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥