ಸರ್ಗ
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದ ಮಾಂಧಾತನ ವಧೆಯ ಕಥೆ
ಲವಣನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಮಾಂಧಾತನ ದಿಗ್ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಆಸೆ, ಇಂದ್ರನ ಆಕ್ಷೇಪ, ಲವಣನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಶೂಲದಿಂದ ಮಾಂಧಾತನು ಭಸ್ಮವಾದುದು, ಚ್ಯವನನ ಆಶ್ವಾಸನೆ
ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಾಗಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭೃಗುನಂದನನಾದ ವಿಪ್ರ ಚ್ಯವನನನ್ನು ಲವಣನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು — ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಶೂಲದ ಬಲ ಎಂತಹುದು, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೂಲದೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಯಾರು ಯಾರು ನಾಶವಾದರು? ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಹಿಂದಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದು ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಲ್ಲನು; ರಾಮನ ಉಪದೇಶವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ಚ್ಯವನನು ಭೃಗುವಂಶದವನು, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ; ಶಿವನ ಶೂಲದ ಕಥೆ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಚ್ಯವನನು ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ರಘುನಂದನನೇ, ಈ ಲವಣನ ಕೃತ್ಯಗಳು ಅಸಂಖ್ಯ; ಆದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ ಏನಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳು. ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸ್ವವಂಶದ ಪೂರ್ವಜನ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಭಾವವೂ ಹುಟ್ಟಲಿ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನು ಮಾಂಧಾತನದನ್ನು — ಎರಡೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ದುಃಖಕರ ಘಟನೆಗಳು. ಹೀಗೆ ಋಷಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾಯಾಮ್’ (ರಾತ್ರಿಯಾಗಲು) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಯುದ್ಧದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯೇ ಈ ಚರ್ಚೆ.
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯುವನಾಶ್ವನ ಮಗನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ವೀರ್ಯವಂತ ರಾಜ ಮಾಂಧಾತನಿದ್ದನು. ಆ ಪೃಥಿವೀಪತಿಯು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿದನು. ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಮಾಂಧಾತನು ಸಿದ್ಧನಾಗಲು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತೀವ್ರ ಭಯವಾಯಿತು. ಆ ಪಾರ್ಥಿವನು ‘ಶಕ್ರನ ಅರ್ಧಾಸನವನ್ನೂ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆದು ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ವಂದಿತನಾಗುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಮಾಂಧಾತನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಕ್ರವರ್ತಿ; ಅವನ ಬಲ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತ. ಆದರೆ ಭೂಮಿಯ ವಿಜಯದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅತಿಲೋಭ. ಮನುಷ್ಯನ ದೇವರಾಜ್ಯಕಾಮನೆ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಭಯವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಮನುಷ್ಯರಾಜನ ತಪಸ್ಸಿಗೂ ಬಲಕ್ಕೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಪತನದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಿದೆ — ಅತಿಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪೂರ್ವಜ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಥೆ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಸ್ವವಂಶದ ಗೌರವವನ್ನೂ ದೋಷವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮ್ ಅಧ್ಯರೋಹತ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಏರಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವನ ಪಾಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಇಂದ್ರನು ಯುವನಾಶ್ವನ ಮಗನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಇನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣ ರಾಜನಾಗಿಲ್ಲ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ. ವೀರನೇ, ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಸೇವಕ-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು. ಇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಂಧಾತನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಂಧಾತನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಶಕ್ರನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶಾಸನ ಎಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ? ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಅನಘನೇ, ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಮಧುವಿನ ಮಗನಾದ ಲವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಹೇಳಿದ ಆ ಘೋರವಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ನಾಚಿಕೊಂಡು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಯೇ ಅವನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಹೊರಟನು; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ನರೇಶ್ವರನು ಮತ್ತೆ ಈ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇಂದ್ರನ ಯುಕ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಮಾಂಧಾತನನ್ನು ಲವಣನೊಡನೆ ಎದುರಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಲಾಭ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಮ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಮ್’ (ಪಾಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮಾಂಧಾತನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವೂ ಹೌದು — ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶಾಸಿಸದವನು ಪರರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಾಸಿಸಿಯಾನು? ಮಾಂಧಾತನ ನಾಚಿಕೆ ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೌನದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗೆ ಮೊದಲ ಪೆಟ್ಟು. ಲವಣನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ದುರ್ಜೇಯ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವ ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಸಹನೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಸೇವಕ-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾಗಿ ಮಧುವಿನ ಮಗನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದನು. ಇಂದ್ರನ ಆಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಳಂಕವನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಲವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಲವಣನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಧರ್ಮ್ಯ. ಆ ದೂತನು ಹೋಗಿ ಮಧುವಿನ ಮಗನಿಗೆ ಅನೇಕ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೂತನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು. ದೂತನು ಅವಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲೆಡೆಯ ಧರ್ಮ; ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ದೂತನು ತಡಮಾಡಲು ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಪೀಡಿಸಿದನು. ದೂತನು ಹಿಂದಿರುಗದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಜನು ಘಟನೆಯನ್ನು ಅರಿತು ತಡಮಾಡದೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಂಧಾತನ ಕೋಪ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಮಾದವಿದೆ — ಶೂಲದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಲೋಚಿಸದೆ ಅವನು ಶೂಲಸಹಿತನಾದ ಲವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ತಡೆದಿದ್ದನು. ಮಾಂಧಾತನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂದು ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಲವಣನು ಮೊದಲೇ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದನು; ಶತ್ರುಘ್ನನಾದರೋ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಒಬ್ಬನೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಕ್ಕು ಕೈಯಿಂದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಸಹಿತ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಲವಣನ ನಗು ಅವಜ್ಞೆಯ ಸೂಚಕ — ಶೂಲ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವನು ನಿರ್ಭಯ. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವು ಸೇವಕ-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಲವಣನ ಕೈಗೆ ಬಂದಿತು. ಶೂಲದ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸರ್ವನಾಶಕತ್ವ ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಧಾರಕನ ಕೈಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾನ್ ಆದ ಆ ರಾಜನು ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳ ಸಹಿತ ಹತನಾದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಶೂಲದ ಬಲ ಅಪ್ರಮೇಯ, ಅನುತ್ತಮ. ತ್ರಿಲೋಕವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಮಾಂಧಾತನೂ ಒಂದೇ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾದನು — ಇದರಿಂದ ಶೂಲದ ಭೀಕರತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಚ್ಯವನನು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ಈ ಭಯದಲ್ಲೂ ಆಶೆಯಿದೆ — ಶೂಲ ಯಾವಾಗಲೂ ಲವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಂಧಾತನ ಸೋಲು ಪರಾಕ್ರಮದ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಲದ ಮತ್ತು ಉಪಾಯದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ.
ಚ್ಯವನನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನೀನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಂದರೆ ನಿನ್ನ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗುವುದು. ದುರಾತ್ಮನಾದ ಲವಣನ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಶೂಲದ ಘೋರವಾದ ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ; ಮಾಂಧಾತನ ವಿನಾಶವೂ, ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಯಿತು. ‘ಯತ್ನೇನ’ (ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಆ ವಿನಾಶ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾತ್ಮನೇ, ನೀನು ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿ ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು, ನರೇಂದ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಜಯವಾಗುವುದು. ಋಷಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉಪಾಯ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಥೆ, ಚ್ಯವನನ ಆಶ್ವಾಸನೆ — ಇವು ಮೂರೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸ್ತಂಭಗಳು. ಮಾಂಧಾತನ ದೋಷದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಗೆಲ್ಲುವನು ಎಂದು ಓದುಗನೂ ವಿಶ್ವಾಸಪಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥