॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 66ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಶ-ಲವರ ಜನನ

ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಂದ ರಾತ್ರಿಯೇ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಸವ, ಮುನಿಕುಮಾರರ ನಿವೇದನೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನ, ಕುಶ-ಲವರ ನಾಮಕರಣ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹರ್ಷ, ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನೇ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ ವಾಸ

ಕವಿ ಒಂದು ಸಂಯೋಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನೋ ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ರಾಮನ ತಮ್ಮನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ರಾಮನ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದೈವಘಟನೆ. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಬಾಲಕರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯ ಶುಭ ಪ್ರಸವದ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು — ಭಗವನ್, ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅವಳು ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಭೂತಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡು. ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳನ್ನು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಾದಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನ ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚಾರ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ದೇವಪುತ್ರರಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಬಾಲಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಶಿಶುಗಳ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಕಾಂತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವಪುತ್ರರ ಉಪಮೆ ಅವರ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು. ಸೀತೆ ವನವಾಸಿನಿ, ಆದರೂ ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮುನಿಕುಮಾರರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಮಧುರ — ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಅವರು ಗುರುವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಮಾರರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಭೂತಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆ ದ್ವಿಜನು ಒಂದು ಹಿಡಿ ಕುಶವನ್ನೂ ಲವವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಭೂತವಿನಾಶಿನಿಯಾದ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಕುಶಗಳೆಂದರೆ ಪವಿತ್ರವಾದ ದರ್ಭೆಗಳು; ಲವ ಎಂದರೆ ಅವುಗಳ ತುದಿಭಾಗ ಅಥವಾ ಕತ್ತರಿಸಿದ ತುಂಡು. ಅನಂತರ ಅವನು ನಾಮಕರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನನ್ನು ಮಂತ್ರಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಕುಶಗಳಿಂದ ಒರೆಸಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ಕುಶ. ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ವೃದ್ಧೆಯರು ಲವದಿಂದ ಒರೆಸಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಲವ. ಹೀಗೆ ಅವಳಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಾನು ಇಟ್ಟ ಕುಶ-ಲವ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಖ್ಯಾತರಾಗುವರು. ಹೆಸರುಗಳು ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ಕರ್ಮದಿಂದ ಹೆಸರು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ. ಕುಶ-ಲವ ಎಂಬ ಜೋಡಿಹೆಸರು ಮುಂದೆ ರಾಮಾಯಣದ ಗಾಯಕರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು; ಇಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೇ ಅವರ ಆದಿಗುರು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ‘ಮತ್ಕೃತಾಭ್ಯಾಮ್’ (ನಾನು ಇಟ್ಟ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ, ತಂದೆಯಂತೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುವವನು.

ಆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮುನಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಆ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಯರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಅವರು ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ಶಿಶುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವೃದ್ಧೆಯರು ಗೋತ್ರವನ್ನೂ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ, ರಾಮನ ಸಂಕೀರ್ತನೆಯನ್ನೂ, ಸೀತೆಯ ಶುಭ ಪ್ರಸವಗಳನ್ನೂ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಮುನಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ. ರಕ್ಷಾವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಶುವಿನ ಗೋತ್ರವನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೃದ್ಧೆಯರು ‘ರಾಮನ ಮಕ್ಕಳು’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಶಬ್ದವು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕಿವಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ಷಾವಿಧಿಯ ಶಬ್ದವೇ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯಲು ಕಾರಣ. ವನವಾಸಿನಿಯರಾದ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಯರು ಸೀತೆಗೆ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಪ್ರಸವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಅವಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕರು. ನಿರ್ವಾಸನದ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಸೀತೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹಾಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ರಾಮನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಹೆಸರು, ಗೋತ್ರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಸುಂದರರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ಜನನ. ಆಗ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ‘ತಾಯೇ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್!’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ‘ಮಾತಃ’ (ತಾಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್) ಎಂಬುದು ಅಭಿನಂದನೆ. ನಿರ್ವಾಸಿತಳಾದ ಸೀತೆಗೆ ಮೈದುನನ ಅಭಿನಂದನೆ ಸಾಂತ್ವನರೂಪವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆ ಶ್ರಾವಣ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬೇಗನೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾನುಭವ. ‘ಶ್ರಾವಣೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶ್ರಾವಣಮಾಸ, ವರ್ಷಋತು — ಇದೇ ಕಾಲವನ್ನು ರಾಮನು ಲವಣವಧೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಕುಶ-ಲವರ ಜನನವೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಜಯಕಾಲವೂ ಒಂದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ.

ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ರಾಜಕುಮಾರನು ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿ, ಯಮುನಾತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ನೃಪನು ಭಾರ್ಗವನೇ ಮೊದಲಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಸುಂದರವಾದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಕಳೆದನು. ಭಾರ್ಗವನೆಂದರೆ ಚ್ಯವನನೇ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಲವಣನ ಶೂಲದ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಘುವೀರನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಕಾಂಚನನೇ ಮೊದಲಾದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಆಗ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಮುನಿಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನೂ ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಎರಡು ಘಟನೆಗಳ ಸಂಧಿ — ರಾಮವಂಶದ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಲವಣವಧೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ