॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನ ಮತ್ತು ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಕಥೆ

ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಮುನಿಯ ಆತಿಥ್ಯ, ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸೌದಾಸನ ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರತೀಕಾರ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ನರಮಾಂಸದ ಭೋಜನ, ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪ, ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಶಾಪದ ಅಂತ್ಯ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ — ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ರಾಮನ ಬಳಿ ತಂಗಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ತಂಗಿ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು; ಸೈನ್ಯವು ಮೊದಲೇ ಹೊರಟಿತ್ತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಎರಡು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಶೂರನಾದ ರಾಘವನಂದನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ, ಉತ್ತಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಭಗವನ್, ಗುರುವಾದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನಾನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ವರುಣನ ದಿಕ್ಕಾದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಗಮನ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸೂತ್ರ; ಇಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಇಲ್ಲೇ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುವರು. ಕವಿ ಸ್ವತಃ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಶೇಷ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಗುರೋಃ ಕೃತ್ಯಾತ್’ (ಗುರುವಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನೇ ಅವನ ಗುರು.

ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ನಕ್ಕು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಮುನಿಯ ನಗು ಸ್ನೇಹದ, ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸೂಚಕ; ‘ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಬೇಡುತ್ತೀಯೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ ರಾಘವರ ಕುಲದ್ದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ನನ್ನ ಆಸನವನ್ನೂ ಪಾದ್ಯವನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ರಘುವಂಶದೊಡನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಂಬಂಧ ಗಾಢವಾದುದು; ಅವನು ಕುಲದ ಹಿತೈಷಿ. ‘ನಿಮ್ಮದೇ ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಫಲಮೂಲಗಳ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ಸರಳ — ಹಣ್ಣುಗಳು, ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಆದರೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರನೂ ಅದರಿಂದ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೂ ಮುನಿಗೂ ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೌಲ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ — ಇವು ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವಾದ ಮೂರು ಉಪಚಾರಗಳು.

ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಹಿಂದಿನ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವ ಯಾರದು? ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಯಜ್ಞದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು — ಯೂಪಗಳನ್ನು, ವೇದಿಗಳನ್ನು — ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಹೇಳಿದನು — ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಹಿಂದೆ ಇದು ಯಾರ ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನಿಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನಾದ ರಾಜ ಸುದಾಸ; ಆ ಭೂಪತಿಯ ಮಗ ವೀರಸಹ ಎಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವೀರಸಹಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನನ್ನೇ ‘ಮಿತ್ರಸಹ’, ‘ಸೌದಾಸ’, ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪೂರ್ವಜನ ಕಥೆ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿರಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ಅದೇ ವಂಶದವನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ವಂಶದ ಗೌರವವನ್ನೂ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನಿಗೆ ಬಂದ ದುಃಖ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದಿಂದ ಎಂದು ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಸೌದಾಸನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರನು ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡನು. ಹುಲಿಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ಘೋರರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಿಗೆ ಸಾಕೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರು ಕಾಡನ್ನು ಮೃಗರಹಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಾಣದಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸೌದಾಸನು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ, ಕೋಪವಿಳಿದವನಾಗಿ ಹತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಂಗಡಿಗನು ಘೋರವಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸೌದಾಸನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಂಗಡಿಗನನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದರಿಂದ, ಪಾಪಿಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೂ ಪ್ರತೀಕಾರ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲಕ ಮಿತ್ರಸಹನು ರಾಜನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಬೀಜವಿದೆ — ವೈರದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವೈರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವನಪಾಲನೆ ಧರ್ಮ್ಯವೇ — ಮೃಗಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ವನದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ — ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಹತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌದಾಸನು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಕೋಪವಿಳಿದವನೂ ಆದನು; ಅವನ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಅವನು ಎರಡನೆಯ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಮಾದ — ಶತ್ರುವಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ‘ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಂಗಡಿಗ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಸಾವಿರಾರು ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನೂ ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು — ಅಶ್ವಮೇಧವೆಂಬ ಮಹಾಯಜ್ಞ; ವಸಿಷ್ಠನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಅದು ಪರಮ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ದೇವಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕಂಡ ಯಜ್ಞವೈಭವ ಇದೇ ಯಜ್ಞದ ಅವಶೇಷ. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಸಿಷ್ಠನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಇಂದು ಯಜ್ಞದ ಮುಕ್ತಾಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೊಡು, ಅತಿಶೀಘ್ರವಾಗಿ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಡ. ‘ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಪಟದ ಲಕ್ಷಣ — ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೃಥಿವೀಪತಿಯು ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬಾಣಸಿಗರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ, ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ, ರುಚಿಯಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಗುರುವು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವಂತೆ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ರಾಜನು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಗುಣ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಪಟಿಯಾದ ಶತ್ರುವು ಗುರುವಿನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಶಿಷ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಮುಕ್ತಾಯವೆಂಬ ಕಾಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಅಜಾಗರೂಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಾಂಸಸಹಿತ ಭೋಜನ’ ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ವಿಚಿತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅನ್ನವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ರಾಜನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗುರುಭಕ್ತಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ರಾಜನ ಗುಣಗಳು, ಆದರೆ ವಿವೇಕವೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದ್ದೇ.

ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಾಣಸಿಗನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡನು; ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣಸಿಗನ ವೇಷ ಧರಿಸಿದನು. ಎರಡು ಬಾರಿ ರೂಪ ಬದಲಿಸಿ — ಮೊದಲು ಗುರುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ, ಅನಂತರ ಬಾಣಸಿಗನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆ — ಅವನು ಕಪಟವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮನುಷ್ಯಮಾಂಸವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು — ಇದು ರುಚಿಯಾದ, ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ, ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ ಅನ್ನ, ತಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ರಾಜನು ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಂದ ಆ ಮಾಂಸಸಹಿತ ಭೋಜನವನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಬಡಿಸಿದನು. ವಿಪ್ರನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಾಂಸ ಮನುಷ್ಯನದೆಂದು ಅರಿತು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ರಾಜನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಈ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದುದರಿಂದ ಇದೇ ನಿನ್ನ ಭೋಜನವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ನೀನು ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗುವೆ. ಋಷಿಯ ಕೋಪ ಆತುರದ್ದು; ಅವನು ರಾಜನ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಥೆ ತೋರಿಸುವುದು — ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೋಪವಶದಿಂದ ಆಲೋಚಿಸದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಫಲವೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ರೂಪವೂ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಭೋಜನವೇ ನಿನ್ನ ಭೋಜನವಾಗುವುದು. ಭಾರತೀಯ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಪವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವಳೂ ಪತಿಯೊಡನೆ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಡಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುಂದೆ ಅವಳೇ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಶಾಪದಿಂದ ತಡೆಯುವಳು.

ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಸೌದಾಸನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಶಪಿಸತೊಡಗಿದನು; ಆದರೆ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆದಳು — ರಾಜನೇ, ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ನಮ್ಮ ಪ್ರಭು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತುಲ್ಯನಾದ ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡಲು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಪತ್ನಿಯ ವಿವೇಕವು ರಾಜನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ತೇಜೋಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೋಪಮಯವಾದ ಆ ನೀರನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ತನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಸುರಿದುಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ಆಗ ಈ ರಾಜನ ಪಾದಗಳು ಕಲ್ಮಾಷ — ಚಿತ್ರವರ್ಣ — ಆದವು. ಅಂದಿನಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ರಾಜ ಸೌದಾಸನು ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನಾದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಶಾಪಜಲವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೆ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಾತ್ಮತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪದ ಕ್ಷಣ ಕಳೆಯಿತು, ವಿವೇಕ ಮರಳಿ ಬಂತು. ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪತ್ನಿಯ ಮಾತು ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗುರುವಿಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಡಿದ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ನಾನು ನುಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲಾಗದು; ಆದರೆ ನಿನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಋಷಿಯ ವಾಣಿ ಅಮೋಘ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಮಾತ್ರ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ; ಅನಂತರ ಶಾಪ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು, ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಕಳೆದುದನ್ನು ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮರೆವೂ ಅನುಗ್ರಹವೇ — ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಜನಿಗೆ ದುಃಖಕರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಆ ರಾಜನು ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಘವನೇ, ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಆ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಯಜ್ಞದ ಶುಭ ಸ್ಥಾನ. ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಹರ್ಷಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಲವಣವಧೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಈ ಕಥೆ ಶಿಕ್ಷಣಪ್ರದ — ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪಟದ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು, ಶತ್ರುವಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಡ. ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತರೂ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯಲಾರ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಮರೆವಿನಿಂದ ರಾಜನ ಮನಃಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳ ಶಾಪಾನುಗ್ರಹಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ರಮ ಇದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ