ಸರ್ಗ
ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪ್ರಯಾಣ
ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಧನ, ಸೇವಕವರ್ಗದ ಸಂತೋಷದ ಮಹತ್ತ್ವ, ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬ ಉಪದೇಶ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಲವಣವಧೆ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಗುರುಗಳಿಗೂ ವಂದನೆ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತಂಗಿ ಪ್ರಯಾಣ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲವಣವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನು ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಸೈನ್ಯವೂ ಕೋಶವೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳೂ, ಎರಡು ಸಾವಿರ ರಥಗಳೂ, ನೂರು ಉತ್ತಮ ಆನೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ಯೋಧರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ — ನಾನಾ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳು, ಅಂದರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ನಟರೂ ನರ್ತಕರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ಹೊಸ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ವಾಣಿಜ್ಯವೂ ಮನರಂಜನೆಯೂ ಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ. ಹಿರಣ್ಯದ, ಸುವರ್ಣದ ನಿಯುತ — ಹತ್ತು ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಧನವನ್ನು — ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಸಾಕಷ್ಟು ಧನವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಹೋಗು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಕ್ಕಲ್ಲ, ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೂ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲವಣವಧೆಯ ನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ನಗರನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯಂತಹ ಸ್ನೇಹವೂ ರಾಜೋಚಿತ ನೀತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ರಾಮನು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿತವಾದ, ಹರ್ಷತುಷ್ಟವಾದ, ಉದ್ಧಟವಲ್ಲದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸವಿಮಾತಿನಿಂದಲೂ ದಾನದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸು, ನರೋತ್ತಮನೇ. ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ವೇತನದಿಂದಲ್ಲ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ದಾನದಿಂದಲೂ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ‘ಅನುದ್ಧತಮ್’ (ಉದ್ಧಟವಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿನೀತವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಶಿಸ್ತಿನದು, ಉಚ್ಛೃಂಖಲವಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಧನವಿಲ್ಲವೋ, ಹೆಂಡತಿಯರಿಲ್ಲವೋ, ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸೇವಕವರ್ಗ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾಘವನೇ, ಆಗ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿ ಧನ, ಪತ್ನಿ, ಬಂಧುಗಳು ಸಹಾಯಕರಾಗರು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಅನುಚರರೇ ರಾಜನ ಬಲ. ಈ ಉಪದೇಶವು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ‘ಪ್ರಕೃತಿರಂಜನ’ (ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ವಾನರಸೇನೆಯ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ ನೀನು ಒಬ್ಬನೇ ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ಏಕೆ? ಮಧುವಿನ ಮಗ ಲವಣನು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ, ಅವನಿಗೆ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟದಂತೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅವನು ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಶೂಲವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಬಹುದು; ಆಗ ಅವನು ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ; ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಯಾರಾದರೂ ಲವಣನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೋಪ್ಯತೆಯೇ ವಿಜಯದ ಉಪಾಯ. ರಾಮನು ಕಾಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೇಸಗೆ ಕಳೆದು ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳು ಬಂದಾಗ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಅದೇ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾಲ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೇ ಏಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬಹುಶಃ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅಥವಾ ಅವನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ದೈವಜ್ಞನಂತೆ ರಾಮನು ಕಾಲದ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳ — ಬಾಗಿಲು, ಕಾಲ — ಮಳೆಗಾಲ, ವಿಧಾನ — ಒಬ್ಬನೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿ, ಎಂಬ ಮೂರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾದವು.
ರಾಮನು ಸೈನ್ಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಡಲಿ, ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ. ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಬಹುದು. ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಲ್ಲರು. ಅಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಚುರುಕಾದ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ, ಧನುಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗು. ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ಇವು ನಿಮಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ತಂಗುದಾಣಗಳು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನೀವು ವಾಸಿಸುವಿರಿ. ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧೆಯಾಗದಂತೆ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು. ಹೊಸ ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರಜಾಪೀಡನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯವು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂದು. ಇದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಶಾಸನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಶಿಕ್ಷಣ ಅವನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿಯರಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಮೂವರು ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಸಮಾನ ವಂದನೆ — ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯರು. ಅನಂತರ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಮಹಾಬಲ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಟನು. ಪ್ರಯಾಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗುರುಜನರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಂಗಳಕರ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಆಚಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ಅವನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ನರೇಂದ್ರನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿ ತಂಗಿದ್ದು ಅನಂತರ ಹೊರಟನು. ಸೈನ್ಯವು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತದೆ; ಅವನಾದರೋ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಯೋಜನೆ — ಸೈನ್ಯ ಮುಂದೆ, ನಾಯಕ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ — ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥