ಸರ್ಗ
ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಶೂಲದ ರಹಸ್ಯ
ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಕೋಚ ಮತ್ತು ಆಜ್ಞಾಸ್ವೀಕಾರ, ಮಧುರೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ, ದಿವ್ಯಬಾಣದ ಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ, ಲವಣನ ಶೂಲದ ಸ್ವರೂಪ, ಶೂಲವಿಲ್ಲದ ಲವಣನನ್ನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ಕೊಲ್ಲುವ ಉಪಾಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮಧುಪುರದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಹಳ ನಾಚಿಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ‘ಮಂದಂ ಮಂದಮ್’ (ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯನ ಮುಂದೆ ಅವನು ವಿನೀತ. ಅವನು ಮೊದಲು ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ; ಹಿರಿಯ ಸೋದರರು ಇರುವಾಗ ಕಿರಿಯವನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಹೇಗೆ? ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಿಗೇ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಭರತನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರು. ಆದರೂ ಅವನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಅದನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ಹಿರಿಯರ ಅಧಿಕಾರ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಶ್ರುತಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ — ಮಧ್ಯಮನಾದ ಭರತನು ಲವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಮ್’ (ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ಉಪದೇಶದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯ ಸೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ತಾನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದೇ ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ.
ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವೆನು’ ಎಂದು ನಾನು ಘೋರವಾದ ದುರ್ವಚನವನ್ನು ನುಡಿದೆ; ಆ ದುರುಕ್ತಿಯ ಫಲವಾಗಿ ನನಗೆ ಈ ದುರ್ಗತಿ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ಅವನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸಮ್ಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಿಯನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದು; ಅಂತಹ ಮಾತು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಪರಲೋಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನಾನು ಎರಡನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಮಾನದನೇ, ಎರಡನೆಯ ಉತ್ತರದಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎರಡನೆಯ ದಂಡ ಬೀಳದಿರಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ವಿನೋದದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಭಾಸವೂ ಇದೆ — ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿವಾದಿಸಿದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದ ದಂಡ ಬರಬಹುದು! ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುವರ್ತಿ; ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆಯೇ ಮಾಡುವೆನು. ಆದರೆ ಒಂದು ಯಾಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಘುನಂದನನೇ, ನನ್ನಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ಅಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗಬಹುದೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ರಾಜನ ಹೊಣೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಿನಯವನ್ನೂ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ.
ಶೂರನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಮನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ತಮ್ಮನ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಆಜ್ಞಾಸ್ವೀಕಾರದಿಂದಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಅವನು ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಿರಿ; ಇಂದೇ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಋಷಿಗಳು ಲವಣನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರು, ವಿಳಂಬ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ನೈಗಮರನ್ನೂ ಋತ್ವಿಜರನ್ನೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕರೆತನ್ನಿರಿ. ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬದ ಉತ್ಸವವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ — ಪುರೋಹಿತರ, ಋತ್ವಿಜರ, ಪೌರಜನರ, ಮಂತ್ರಿಗಳ — ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾರಥರಾದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಜರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು. ಪುರೋಹಿತನ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ವೈದಿಕ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯ ಶೀಘ್ರ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸೋದರರ ಐಕ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಆ ಅಭಿಷೇಕವು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ, ರಾಘವನಿಗೂ ನಗರಕ್ಕೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ತಂದಿತು. ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ದೇವಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಇವನು. ಈ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಸ್ಕಂದನು ತಾರಕಾಸುರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಅಭಿಷೇಕವು ಅಸುರವಧೆಯ ಪೂರ್ವಾಂಗ. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ಪೌರರೂ ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೂ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಂಗಳಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದುದು ರಘುಕುಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ದೊರೆತ ಸೌಮನಸ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆದ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಇಂದು ಕಿರಿಯವನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಲವಣನ ಭಯದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಿಗಳೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಆ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಂದುಗೂಡಿದರು, ರಾಜ್ಯವು ಉತ್ಸವಮಯವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಈ ಭಾಗವು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳ ಆನಂದವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕದಿಂದಲೇ ಲವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು — ಅಭಿಷೇಕ ನೆರವೇರಿದೊಡನೆಯೇ ಲವಣನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದರು. ರಾಮನ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತುಂಬುತ್ತ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತಂದೆಯಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ದಶರಥನಿಲ್ಲದಾಗ ಹಿರಿಯ ಸೋದರನೇ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. ‘ತೇಜೋ ಅಭಿಪೂರಯನ್’ (ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತುಂಬುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಿನಗೆ ಅಮೋಘವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಬಾಣ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ಇದರಿಂದ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬಾಣದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ದೇವಾಸುರರೂ ಕಾಣದ, ಅಜಿತನಾದ ದಿವ್ಯ ಸ್ವಯಂಭುವು ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಸ್ತ್ರದ ದಿವ್ಯ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
ರಾಮನು ಬಾಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಆ ದೇವನು ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ದುರಾತ್ಮರಾದ ಮಧು-ಕೈಟಭರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಸುರರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಅವನು ಈ ಬಾಣದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ಜನರ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಟಭನನ್ನೂ ಮಧುವನ್ನೂ ಕೊಂದು ಅನಂತರ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ದುಷ್ಟನಾಶ ಎಂಬ ಕ್ರಮವಿದೆ — ಮೊದಲು ವಿಘ್ನಗಳ ನಿವಾರಣೆ, ಅನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿ. ಮಧುವಿನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಧುವೆಂಬ ಅಸುರನು ಈ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದನು, ಇಂದು ಮಧುವಿನ ಮಗ ಲವಣನು ಇದರಿಂದಲೇ ಹತನಾಗುವನು; ಇದು ನಾಮಸಾಮ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿನ್ಯಾಸ. ರಾಮನು ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರೂ ನಾನು ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಬಾಣದ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯೂ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾವಣನಿಗೂ ಬಳಸದ ಬಾಣವನ್ನು ಲವಣನಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಲವಣವಧೆಯ ಗುರುತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತ್ರ್ಯಂಬಕ ಶಿವನು ಶತ್ರುವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಧುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧವಾದ ಮಹಾಶೂಲ ಈಗ ಲವಣನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ. ಲವಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಭವನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರವನ್ನು — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು — ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶೂಲದ ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಕೈಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವನು ಅಜೇಯ. ಆದರೆ ಶೂಲವೆಂಬ ಆಯುಧ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುವಾಗ ಅವನು ಅದನ್ನು ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಅವಕಾಶ. ರಾಮನು ಶಿವನ ವರವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದರ ಮಿತಿಯೊಳಗೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ನೀತಿಕೌಶಲದ ನಿದರ್ಶನ.
ರಾಮನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಆಯುಧವಿಲ್ಲದ ಆ ಲವಣನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು. ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದಿರುವಾಗಲೇ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆಗ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ವೀರನೇ, ಅವನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಶೂಲದ ವಿಪರ್ಯಯವನ್ನೂ; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಶಿತಿಕಂಠನ (ನೀಲಕಂಠನ) ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದಷ್ಟೆ. ‘ವಿಪರ್ಯಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೂಲದ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಣಾಮ — ಧಾರಕನ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅದಿಲ್ಲದಾಗ ವಿನಾಶ — ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನೂ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಆರಿಸಬೇಕು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಕೇವಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈಗ ದಿವ್ಯಬಾಣದಿಂದಲೂ ಉಪಾಯಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ವರದ ಗೌರವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥