॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 62ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲವಣವಧೆಗೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ನಿಯೋಜನೆ

ಲವಣನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಋಷಿಗಳ ಉತ್ತರ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಭರತನ ಉತ್ಸಾಹ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯಾಚನೆ, ಮಧುಪುರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯ

ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಲವಣನ ಆಹಾರವೇನು, ಆಚಾರವೇನು, ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಋಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಲವಣನು ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದನೆಂಬುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ಅವನ ಆಹಾರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು; ಆಚಾರ ನಿತ್ಯವೂ ರೌದ್ರತೆ; ವಾಸ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ. ಅವನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ನಿತ್ಯವೂ ದಿನದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲನು ನಡುನಡುವೆ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಸಂಹಾರಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಅಂತಕನಂತೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಆ ಮಹಾಮುನಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಭಯ ದೂರವಾಗಲಿ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯುದ್ಧನೀತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು — ಶತ್ರುವಿನ ಆಹಾರ, ಆಚಾರ, ವಾಸಸ್ಥಾನ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣದ ಯೋಜನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಕೈಮುಗಿಯುವಿಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಋಷಿಗಳ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರೇ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಆಹಾರ. ಮಧುವನವು ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಮಧುರಾಪುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗುವ ಯಮನದು; ಲವಣನ ಭಕ್ಷಣೆಗೆ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ‘ಘಾತಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ರೂಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತ. ಋಷಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಲವಣನ ಭಕ್ಷಣೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಉಪದ್ರವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ. ‘ಯಥಾ ವವೃಧೇ’ (ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದನೆಂಬುದನ್ನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅವನ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಋಷಿಗಳ ಭಯವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾರ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅನಂತರ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ರಘುನಂದನನು ಒಟ್ಟಿಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವೀರನು ಯಾರು? ಅದು ಯಾರ ಪಾಲಿಗೆ ವಹಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು — ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನದೋ, ಧೀಮಂತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನದೋ?’ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಭರತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ಅದು ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ವಹಿಸಲ್ಪಡಲಿ.’ ಧೈರ್ಯಶೌರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದುನಿಂತನು. ಅವನು ನರಾಧಿಪನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಮಧ್ಯಮನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಆರ್ಯ ಭರತನು ಕೃತಕರ್ಮ — ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಆರ್ಯನ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತ ಅವನು ಶೂನ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು; ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ, ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ, ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು ಈ ರಾಘವನಂದನನು ಇಂತಹ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ಸೇವಕನಾದ ನಾನು ಇರುವಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಕ್ಲೇಶಪಡಬಾರದು.’ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಭರತನ ತಕ್ಷಣದ ಉತ್ಸಾಹ ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯಾಚನೆ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ನಿದರ್ಶನ — ಅವನು ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಭರತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಕರ್ಮಾ’ ಎಂದರೆ — ಭರತನು ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಉಚಿತ. ರಾಮನ ವನವಾಸಕಾಲದ ಭರತನ ತಪಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ನಂದಿಗ್ರಾಮ, ಜಟೆ, ನಾರುಮಡಿ, ಫಲಮೂಲಗಳು. ‘ಪ್ರೇಷ್ಯೇ ಮಯಿ’ (ಸೇವಕನಾದ ನಾನು) ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನನ್ನು ಸೇವಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ, ಅವನಂತೆಯೇ ಸೇವಾಭಾವ. ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದುದು ವಿನಯದ ಸೂಚಕ. ರಾಮನು ಇಬ್ಬರ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ. ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬರ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತ್ಯಾಗ — ಇದು ರಘುಕುಲದ ಆದರ್ಶ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮಧುವಿನ ಶುಭ ನಗರದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಗಮನಿಸುವೆಯಾದರೆ — ಅವನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ — ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಇರಿಸು; ನೀನು ಶೂರ, ಕೃತವಿದ್ಯ, ನಗರನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ. ಯಮುನೆಯಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ನಗರವನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸು. ಯಾವನು ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ವಂಶವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ಅವನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಮಧುವಿನ ಮಗ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುವೆಯಾದರೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು. ಶೂರನೇ, ನನ್ನ ಮಾತಿನ ನಡುವೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದು. ಕಿರಿಯವನು ಹಿರಿಯವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಪ್ರರಿಂದ ವಿಧಿಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಾನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ. ರಾಜಧರ್ಮದ ನಿಯಮ — ಶತ್ರುವಂಶವನ್ನು ಉಚ್ಛೇದಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ದೇಶವು ಅರಾಜಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ನರಕಭಯದಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಭಾವ್ಯ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ — ವಿನೀತನಾದ ಅವನು ಹಿರಿಯರ ಎದುರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಲಾರ. ‘ಕಿರಿಯವನು ಹಿರಿಯವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು’ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರಮಾಣ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೃತವಿದ್ಯ’, ‘ನಗರನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನಗರನಿರ್ಮಾತನೂ ಆಗುವನು. ಮಧುಪುರಿ ಮುಂದೆ ಮಥುರಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ರಾಜ್ಯ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ