ಸರ್ಗ
ಮಧುವಿನ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಲವಣನ ಅತ್ಯಾಚಾರ
ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಭಾರ್ಗವನ ಕಥನ — ಲೋಲೆಯ ಮಗ ಮಧುವಿನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ರುದ್ರನಿಂದ ಶೂಲದ ವರ, ಶೂಲವು ಮಗನಿಗೆ ಸಂಕ್ರಮಿಸಿದುದು, ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಮಗ ಲವಣನ ದೌರಾತ್ಮ್ಯ, ಋಷಿಗಳ ಶರಣಾಗತಿ
ಋಷಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮುನಿಗಳೇ, ಕಾರ್ಯವೇನು? ಹೇಳಿರಿ; ನಿಮ್ಮ ಭಯ ಈಗಲೇ ದೂರವಾಗಲಿ.’ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಭಾರ್ಗವ ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಶ್ವರನೇ, ದೇಶದ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಭಯಗಳ ಮೂಲ ಯಾವುದೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಲೋಲೆಯ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಮಧು ಎಂಬ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ದೈತ್ಯ, ಮಹಾಸುರನಿದ್ದನು. ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತ, ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು; ಪರಮೋದಾರರಾದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅತುಲವಾದ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಆ ಮಧುವು ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಬಹುಮಾನದಿಂದ ರುದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.’ ರಾಮನ ‘ನಿಮ್ಮ ಭಯ ಈಗಲೇ ದೂರವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮೊದಲೇ ನೀಡಿದ ಅಭಯದಾನ — ಇದು ಅವನ ರಾಜಧರ್ಮ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ — ಭಯದ ಮೂಲನಾದ ಮಧುವೆಂಬ ದೈತ್ಯನೂ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ; ಅಸುರನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟತನ ಜಾತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಧುವು ‘ಸುಮಹಾಬಲಃ’ (ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ) ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಹಾಮತಿಃ’ (ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ) — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ. ಲೋಲೆ ಅವನ ತಾಯಿ, ಬೇರೆಡೆ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಭಾರ್ಗವನು ‘ದೇಶದ ಸಹ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಭಯವು ಋಷಿಗಳದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ದೇಶದ್ದು. ಕಥೆಯ ಆರಂಭ ಕೃತಯುಗದಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆ ಪುರಾತನ, ಅನೇಕ ಯುಗಗಳ ರಾಜರು ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳು ಕಥೆಯನ್ನು ತಂದೆಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಮಗನ ದುಷ್ಟತನ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರುದ್ರನು ತನ್ನ ಶೂಲದಿಂದ ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ, ಮಹಾಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಒಂದು ಶೂಲವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಈ ಅತುಲವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಆಚರಿಸಿರುವೆ; ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಸುರನೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ವಿಪ್ರರನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸದಿರುವವರೆಗೆ ಈ ಶೂಲ ನಿನ್ನದಾಗಿರಲಿ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇದು ನಾಶವಾಗುವುದು. ಯಾವನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಿಸುವನೋ ಅವನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಶೂಲವು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಕೈಗೆ ಬರುವುದು.” ಹೀಗೆ ರುದ್ರನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾಸುರನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ಭಗವನ್, ಈ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಶೂಲ ನನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೂ ಸದಾ ಇರಲಿ; ದೇವನೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಈಶ್ವರನಲ್ಲವೇ.” ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಧುವಿಗೆ ಸರ್ವಭೂತಪತಿಯಾದ ದೇವ ಮಹಾದೇವ ಶಿವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಇದು ಹೀಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಹೊರಟ ನಿನ್ನ ಶುಭವಾದ ಮಾತು ವಿಫಲವಾಗದಿರಲಿ; ನಿನ್ನ ಒಬ್ಬ ಮಗನಿಗೆ ಈ ಶೂಲ ದೊರೆಯುವುದು. ಈ ಶೂಲ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ ಆ ಶೂಲಧಾರಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾಗಿರುವನು.”’ ವರದ ಷರತ್ತು ಗಮನಾರ್ಹ — ದೇವ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿರೋಧ ಮಾಡಿದರೆ ಶೂಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂಲದ ಶಕ್ತಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಮಧುವಿನ ಎರಡನೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಲೋಭದ ಸೂಚಕ — ವಂಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರದ ಸ್ಥಾಯಿತ್ವ. ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಮಗ; ಮುಂದೆ ಇದೇ ಮಿತಿ ಲವಣವಧೆಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂಲ ಯಾವಾಗಲೂ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಿನ್ನ ಮಾತು ವಿಫಲವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬುದು ಶಿವನ ಕರುಣೆ — ಭಕ್ತನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಕೈಗೆ ಬರುವುದು’ ಎಂಬುದು ಶೂಲದ ಸ್ವಭಾವ — ಅಮೋಘ, ಹಿಂದಿರುಗುವಂತಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವು ಶೂಲಧಾರಿ ಲವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರ. ಇದೇ ಮುಂದೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಆಧಾರ — ಶೂಲವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಲವಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬೇಕು.
‘ಹೀಗೆ ದೇವನಿಂದ ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವಾದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಧುವು ಬಹಳ ಬೆಳಗುವ ಭವನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅವನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ, ಮಹಾಭಾಗೆ ಕುಂಭೀನಸಿ ಎಂಬವಳು ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಅನಲೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಮಗಳು. ಅವಳ ಮಗ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ದಾರುಣನೂ ಆದ ಲವಣ; ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಪಾಪಗಳನ್ನೇ ಆಚರಿಸಿದನು. ಆ ದುರ್ವಿನೀತ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಧುವು ಶೋಕಕ್ಕೊಳಗಾದನು, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಶೂಲವನ್ನು ಲವಣನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ವರವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆ ಲವಣನು ಶೂಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ದೌರಾತ್ಮ್ಯದಿಂದಲೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು, ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಕುಂಭೀನಸಿ ರಾವಣನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವಳು; ಮಧುವು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೆಂದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲವಣನು ರಾಕ್ಷಸಕುಲದೊಡನೆಯೂ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳವನು. ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ತಂದೆಗೆ ದುಷ್ಟ ಮಗ — ಮಧುವಿನ ಶೋಕ ಇದರಿಂದ. ಅವನ ಮೌನ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದಿಂದ, ದಂಡಿಸಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಕೊನೆಗೆ ಅವನೇ ಲೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ತಂದೆಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಮಗನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು’ ಎಂಬುದೇ ಋಷಿಗಳ ಭಯದ ಕಾರಣ. ಮಧುವು ದೇವ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿರೋಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶೂಲ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಲವಣನಾದರೋ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ವರದ ಷರತ್ತು ಮಧುವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ಮಗನಿಗೆ ‘ಕೈಯಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ’ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟನ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ದಿವ್ಯಶಸ್ತ್ರ ಲೋಕದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ.
‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಲವಣನು ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು, ಶೂಲವೂ ಅಂತಹುದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸು; ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮಗತಿ. ರಾಮನೇ, ಹಿಂದೆ ಭಯಾರ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳು ಅನೇಕ ಪಾರ್ಥಿವರನ್ನು ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದರು; ಆದರೆ ವೀರನೇ, ರಕ್ಷಕನನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅಪ್ಪಾ, ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ರಕ್ಷಕನೆಂದು ನಾವು ಅರಿಯೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲವಣನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ರಾಮನೇ, ಹೀಗೆ ಭಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿನಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ; ಅಹೀನಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆ ಇಷ್ಟವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.’ ರಾವಣವಧೆಯ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಋಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ — ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಲವಣನನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ‘ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಅರಿಯೆವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಎರಡು ಸಲದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ನಿರಾಶೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ; ಇತರ ರಾಜರು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವದಿಂದ ಹೆದರಿದರು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ‘ತ್ವಂ ಹಿ ನಃ ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮಗತಿ) ಎಂಬುದು ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತು; ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ವಿಯೋಗಿನೀ) ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಲವಣನನ್ನು ಶಪಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಅವರು ರಾಜನ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಏಕೆಂದರೆ ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹವು ರಾಜನ ಧರ್ಮ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ವ್ಯಯಿಸಬಾರದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥