॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 60ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಚ್ಯವನನೇ ಮೊದಲಾದ ಋಷಿಗಳ ಆಗಮನ

ವಸಂತದ ರಾತ್ರಿ, ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದರ್ಶನ, ಸುಮಂತ್ರನ ನಿವೇದನೆ, ಭಾರ್ಗವ ಚ್ಯವನನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರವೇಶ, ಸತ್ಕಾರ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ

ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೀಗೆ ಸಂವಾದಿಸುತ್ತಿರಲು, ತಣ್ಣಗೂ ಅಲ್ಲದ ಸೆಕೆಯೂ ಅಲ್ಲದ ವಸಂತದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಪೌರಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು — ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಬಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಈ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗಿದೆ, ಅವರು ಕಾದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಭಾರ್ಗವ ಚ್ಯವನನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ; ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಅವರು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವರು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ಆರಂಭದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಅವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾರಾತ್ರಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಭಾತವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಸುಮಂತ್ರನ ಆಗಮನದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಹತಾಃ’ ಎಂದರೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟವರು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಋಷಿಗಳ ತ್ವರೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ತಕ್ಷಣದ ಆಜ್ಞೆ. ‘ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನು ದರ್ಶನ ನೀಡದಿರುವುದರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಋಷಿಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಸಂತದ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ರಾತ್ರಿ ಕಥೆಗೆ ಶುಭವಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರ್ಗವ ಚ್ಯವನನು ಭೃಗುವಿನ ಮಗ, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ; ಅವನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದು ವಿಷಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಮುನಾತೀರವು ಮಧುವನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಲವಣನ ವಾಸವನ್ನು ಮುಂದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವೇ ಅವರ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ವೃದ್ಧ ಸಚಿವ; ಋಷಿಗಳ ತ್ವರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಕ್ಷಣ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಾರ್ಗವನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಭಾಗರಾದ ದ್ವಿಜರನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತನ್ನಿರಿ.’ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾ ವಹಿಸಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಆಗ ಸುದುರಾಸದರಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದನು. ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ದ್ವಿಜರು ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಲಶಗಳನ್ನೂ ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಮನು ಆ ತೀರ್ಥೋದಕಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಫಲಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಮುನಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳು; ಯಥಾರ್ಹವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿರಿ.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಸುಂದರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಘವನು ಸಂಯಮದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು. ಋಷಿಗಳು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಬರಲಿಲ್ಲ — ತೀರ್ಥೋದಕ ಮತ್ತು ಫಲಮೂಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾಣಿಕೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದುದು ಋಷಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಾಜಭವನದ ಆದರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಋಷಿಗಳು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಗಂಭೀರವಾದುದು ಎಂದು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅತಿಥಿಗಳ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆಸನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಋಷಿಯೂ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿಗೂ ವಯಸ್ಸಿಗೂ ತಕ್ಕಂತೆ ಆಸನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ; ಇದು ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಚಿನ್ನದ ಆಸನಗಳು ರಾಜೋಚಿತ ಸಮ್ಮಾನ — ಮುನಿಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಸನ ದರ್ಭೆಯದು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ್ದು. ರಾಮನ ಸಂಯಮವೂ ಕೈಮುಗಿಯುವಿಕೆಯೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನದ ಕಾರ್ಯವೇನು? ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ನಾನು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಜ್ಞಾಧಾರಕ, ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುವವನು. ಈ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದು ದ್ವಿಜರಿಗಾಗಿಯೇ; ಇದನ್ನು ನಿಮಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಮಹಾ ಸಾಧುವಾದ ಮೊಳಗಿತು. ಮಹಾಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಹೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ತಕ್ಕುದು, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ರಾಜನೇ, ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲರಾದ ಪಾರ್ಥಿವರು ಆಗಿಹೋದರು; ಅವರು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ನೀನಾದರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಕೇಳದೆ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯ.’ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಆಲೋಚಿಸದೆ ಮಾಡಿದುದರಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಫಲ. ಋಷಿಗಳು ಅವನ ಇದೇ ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ರಾಜರು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಹೆದರಿದರು, ರಾಮನಾದರೋ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮುಂದಿನ ಲವಣವಧೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ರಾಜ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಎಲ್ಲವೂ. ರಾಮನೇ ‘ಕರ್ತ’ ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಮಹಾಭಯ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ವಿವರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ‘ಉಪಪನ್ನಂ ತವೈವ ಭುವಿ’ (ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ತಕ್ಕುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇತರ ರಾಜರು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು ಹೆದರಿದರು ಎಂಬುದು ಲವಣನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿ ಋಷಿಗಳ ಆಶೆಯನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ