॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗ 2

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗ 2

ನಾಯಿಗೆ ನ್ಯಾಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕುಲಪತಿಪದವಿ

ತಲೆಯೊಡೆದ ನಾಯಿಯ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧನೆಂಬ ಭಿಕ್ಷುವಿನ ಅಪರಾಧ, ರಾಮನಿಂದ ಕೋಪದ ನಿಂದೆ, ಸಭಾಸದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ನಾಯಿಯ ವರದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕಾಲಂಜರದಲ್ಲಿ ಕುಲಪತಿಪದವಿ, ನಾಯಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕಥೆ, ಕುಲಪತಿಪದವಿಯ ದೋಷಗಳು

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಗ ತ್ವರೆಯಿಂದ ನಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆದು ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಬಂದ ನಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಮೇಯನೇ, ನೀನು ಏನು ಹೇಳಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು; ನಿನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಆಗ ತಲೆಯೊಡೆದಿದ್ದ ಆ ನಾಯಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಿತು; ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಸಾರಮೇಯವು ಮಾತನಾಡಿತು. ‘ಭಿನ್ನಮಸ್ತಕಃ’ (ತಲೆಯೊಡೆದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅದರ ಅಹವಾಲಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅದರ ತಲೆ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಒಡೆದಿತ್ತು. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಶುವಿಗೆ ಭಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ; ಅಭಯದಾನವು ನ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು. ‘ನ ತೇ ಭಯಮ್’ (ನಿನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾಯಿ ಹೇಳಿದ ‘ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಯದಾತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಮತಿಮಾನ್’ (ಬುದ್ಧಿವಂತ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಾಯಿಯ ವಿನಯವನ್ನೂ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ಅರಿತು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ನಾಯಿಯನ್ನೂ ಅದರ ಗಾಯಗೊಂಡ ತಲೆಯನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಶುವಿನ ಪ್ರವೇಶ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಸಂಗ; ಆದರೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಅಸಾಮಾನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯೇ.

ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ರಾಜನೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ತ, ರಾಜನೇ ನಾಯಕ. ಪ್ರಜೆಗಳು ಮಲಗಿರುವಾಗ ರಾಜನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುನೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜನು ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತ, ರಕ್ಷಕ, ತಂದೆ; ರಾಜನೇ ಕಾಲ, ಯುಗ; ರಾಜನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು. ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಧರ್ಮವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ವೇಷಿಗಳಾದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಂಜಿಸುವುದರಿಂದ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದೇ ಧರ್ಮ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ. ರಾಜನೇ, ರಾಘವನೇ, ಇದು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಫಲಕೊಡುವ ಪರಮ ಧರ್ಮ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತಿ. ರಾಮನೇ, ದಾನ, ದಯೆ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಪೂಜೆ, ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ — ಇದು ಪರಮ ಧರ್ಮ; ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಫಲಕೊಡುವಂತಹುದು. ಸುವ್ರತನಾದ ರಾಘವನೇ, ನೀನು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೂ ಪ್ರಮಾಣ; ಸತ್ಪುರುಷರು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮವು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ. ನೀನು ಧರ್ಮಗಳ ಪರಮ ಧಾಮ, ಗುಣಗಳ ಸಾಗರದಂತಿರುವವನು. ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದೆ; ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು.’ ನಾಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನಿನಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿ? ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಹೇಳು, ತಡಮಾಡಬೇಡ.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾರಮೇಯವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿತು — ‘ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು, ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮದಿಂದ ಸರ್ವಭಯಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ರಾಜನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯು ರಾಜಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಇದು ಅದರ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಸೂಚಕ; ಅದು ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ‘ಧೃ’ (ಧರಿಸು) ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ — ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಧರ್ಮ; ರಾಜನು ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಪ್ರಜಾರಂಜನೆಯಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜಾ ಕಾಲಃ’ (ರಾಜನೇ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ರಾಜನ ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ಯುಗದ ಸ್ವರೂಪ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡುವುದು ಅದರ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ: ರಾಜನಿಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುವುದು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹೊರತಾದುದು ಎಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಪ್ರಸಾದಯಾಮಿ ಶಿರಸಾ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ) — ಒಡೆದ ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಣಾಮ; ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ. ನಾಯಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲನೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಆಶ್ರಯದಾನ. ಇವೇ ರಾಮನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತುತಿಯೂ ಯಥಾರ್ಥ, ಮುಖಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ. ದಾನ, ದಯೆ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಧರ್ಮಗಳ ಗಣನೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮದ ಸಾರ.

ನಾಯಿ ಮುಂದುವರಿಸಿತು — ‘ರಾಘವನೇ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡು; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧನೆಂಬ ಭಿಕ್ಷುವೊಬ್ಬನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡದ ನನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹೊಡೆದನು.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಆಗ ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಆ ದ್ವಿಜನನ್ನು ಕರೆತಂದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅನಘನಾದ ರಾಮನೇ, ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಕಾರ್ಯ? ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ವಿಪ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದ್ವಿಜನೇ, ನೀನು ಈ ಸಾರಮೇಯಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದಿರುವೆ. ವಿಪ್ರನೇ, ಇದು ನಿನಗೆ ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿತೆಂದು ಇದನ್ನು ದಂಡದಿಂದ ಹೊಡೆದೆ?’ ನ್ಯಾಯದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅಹವಾಲು, ಪ್ರತಿವಾದಿಯ ಆಹ್ವಾನ, ಪ್ರಶ್ನೆ. ಆರೋಪಿಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಕೇಳಲು ರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅನಾಗಸಃ’ (ನಿರಪರಾಧಿಯ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಅಹವಾಲಿನ ಕೇಂದ್ರ — ನಿರಪರಾಧಿಯ ಪೀಡನೆ. ‘ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ಭಿಕ್ಷುವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕೋಪವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ‘ನಿನಗೆ ಏನು ಕಾರ್ಯ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ಅರಿವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ರಾಜನನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೋಷಪ್ರಜ್ಞೆ ಮೂಡಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ನಿನಗೆ ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿತು’ ಎಂಬುದು — ಹೊಡೆತದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರಣಸಹಿತವಾದ ಹೊಡೆತ ಕ್ಷಮ್ಯವಾಗಬಹುದು, ಕಾರಣರಹಿತವಾದುದು ದಂಡನೀಯ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಪದ್ಧತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಪ್ರಮಾಣ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ತೀರ್ಮಾನ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೋಪವು ಪ್ರಾಣಹರಣ ಮಾಡುವ ಶತ್ರು; ಕೋಪವು ಮಿತ್ರನ ಮುಖವುಳ್ಳ ವೈರಿ; ಕೋಪವು ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗ; ಕೋಪವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನು ಮಾಡುವ ತಪಸ್ಸು, ಯಜ್ಞ, ಕೊಡುವ ದಾನ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೋಪದಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸಾರಥ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆಳೆದುಕೊಂಡು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಕರ್ಮದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಲೋಕದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನನ್ನು ಯಾರೂ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಪಾಪವೂ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ. ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವಾಗಲಿ, ಕಾಲಿನಿಂದ ತುಳಿದ ಹಾವಾಗಲಿ, ನಿತ್ಯವೂ ಕುಪಿತನಾದ ಶತ್ರುವಾಗಲಿ ಮಾಡದಷ್ಟು ಕೇಡನ್ನು ಅನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿನಯವನ್ನು ಕಲಿತ, ಶಿಕ್ಷಿತನಾದವನದೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವವನ ಆಚರಣೆಯೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸ್ವಭಾವವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ.’ ರಾಮನ ಈ ಉಪದೇಶ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುದುರೆಗಳು, ಬುದ್ಧಿ ಸಾರಥಿ ಎಂಬ ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ರೂಪಕವೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ‘ಮಿತ್ರಮುಖೋ ರಿಪುಃ’ (ಮಿತ್ರನ ಮುಖವುಳ್ಳ ವೈರಿ) — ಕೋಪವು ಹಿತಕಾರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ದುರನುಷ್ಠಿತ ಆತ್ಮಾ’ ಎಂದರೆ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಮನಸ್ಸು — ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾನಿಕರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಶಿಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೃತ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇದು ಮುಂದಿನ ನಾಯಿಯ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ರಾಮನು ದಂಡಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಧರ್ಮದ ರೀತಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಾಗ್ದಂಡ, ಅನಂತರ ಇತರ ದಂಡಗಳು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವಾಗ್ದಂಡವೇ ಉಚಿತ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಉಪದೇಶವೂ ಒಂದು ಬಗೆಯ ದಂಡವೇ. ಕೋಪದ ಆರು ಬಗೆಯ ವರ್ಣನೆ — ಶತ್ರು, ವೈರಿ, ಖಡ್ಗ, ಅಪಹಾರಕ, ಕುದುರೆ, ಹಾವು — ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಬಹುರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಆ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧನೆಂಬ ದ್ವಿಜನು ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೋಪಾವಿಷ್ಟಚಿತ್ತನಾದ ನಾನು ಈ ಹೊಡೆತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಭಿಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಭಿಕ್ಷೆಯ ಹೊತ್ತು ಮೀರಿಹೋಗಿತ್ತು. ಈ ನಾಯಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿತ್ತು; ನಾನು “ಹೋಗು, ಹೋಗು” ಎಂದೆ; ಆಗ ಅದು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆದು ಬೀದಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ನಿಂತಿತು. ರಾಘವನೇ, ಕೋಪವೂ ಹಸಿವೂ ಆವರಿಸಿದ್ದ ನಾನು ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದೆ. ರಾಜರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಅಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ದಂಡಿಸು. ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ದಂಡಿತನಾದರೆ ನನಗೆ ನರಕದ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಆಗ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಸಭಾಸದರನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು — ‘ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬೇಕು, ಹೇಳಿರಿ; ದಂಡವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಕ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಭೃಗು, ಅಂಗಿರಸ, ಕುತ್ಸ ಮೊದಲಾದವರು, ಕಶ್ಯಪನೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠ, ಧರ್ಮಪಾಠಕಪ್ರಮುಖರು, ಸಚಿವರು, ನೈಗಮರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಪಂಡಿತರು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರು. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದೈಹಿಕ ದಂಡಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ರಾಜಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅನಂತರ ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನಿಗೇ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಘವನೇ, ರಾಜನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶಾಸಿಸುವವನು, ನೀನಂತೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ; ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಶಾಸಿಸುವ ಸನಾತನ ದೇವನಾದ ವಿಷ್ಣು.’ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದುದು — ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ‘ರಾಜನಿಂದ ದಂಡಿತನಾದವನು ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಭಾಸದರ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವಧ್ಯ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ವಿಷ್ಣು, ಆದ್ದರಿಂದ ತೀರ್ಮಾನ ಅವನದೇ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ರಾಮನ ವಿವೇಕಕ್ಕೇ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಸಭಾಸದರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ಲಘುವಾದುದು — ನಾಯಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ನಿಂತಿತ್ತು, ಅವನು ಹಸಿದಿದ್ದನು, ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ನಿರಪರಾಧಿಯ ಪೀಡನೆ ದೋಷವೇ. ‘ನಿನ್ನಿಂದ ದಂಡಿತನಾದವನಿಗೆ ನರಕದ ಭಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜದಂಡವು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೂ ಹೌದು — ದಂಡಿತನು ಪಾಪದಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳ ಮಾತು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ತೀರ್ಮಾನ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿನದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ರಾಮನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೆ, ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾದರೆ — ವೀರನೇ, “ಏನು ಮಾಡಲಿ” ಎಂದು ನೀನು ಎಲ್ಲರೆದುರು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ; ನರಾಧಿಪನೇ, ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕುಲಪತಿಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಡು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಕಾಲಂಜರದ ಮಠದಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಕುಲಪತಿಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಡಲ್ಪಡಲಿ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕುಲಪತಿಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ಸತ್ಕೃತನಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆನೆಯ ಹೆಗಲೇರಿ ಹೊರಟನು. ಆಗ ರಾಮನ ಸಚಿವರು ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೇ, ಇವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುದು ವರ, ಇದು ಶಾಪವೂ ಅಲ್ಲ ದಂಡವೂ ಅಲ್ಲ.’ ಸಚಿವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಕರ್ಮಗಳ ಗತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲ; ನಾಯಿಗೇ ಕಾರಣ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕೇಳಲು ಸಾರಮೇಯವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿತು. ಕಥೆಯ ಅದ್ಭುತ ತಿರುವು — ಅಪರಾಧಿ ದಂಡವನ್ನಲ್ಲ, ದೊಡ್ಡ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಾಯಿಯೇ ಆ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ಸಚಿವರ ನಗು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಹೊರನೋಟಕ್ಕೆ ಇದು ಪುರಸ್ಕಾರ. ರಾಮನಾದರೋ ಗೂಢಾರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ಆದರೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಅದೇ ಆದುದರಿಂದ ನಾಯಿಯನ್ನೇ ಹೇಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಲಪತಿ ಎಂದರೆ ಮಠದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ; ದೇವದ್ರವ್ಯವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಭೋಜನವೂ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ‘ಗತಿತತ್ತ್ವಜ್ಞಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಗತಿಯ, ಪರಿಣಾಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು. ನಾಯಿಯ ಬೇಡಿಕೆ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ — ‘ಏನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಚನಬದ್ಧ. ರಾಮನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞತ್ವ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ವರ ವಿಚಿತ್ರವಾದರೂ ಅವನು ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಯ ಹೆಗಲೇರಿ ಹೋಗುವುದು ಸಮ್ಮಾನದ ಲಕ್ಷಣ; ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಪತನ ಅಡಗಿದೆ.

ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ರಾಘವನೇ, ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲಂಜರದಲ್ಲಿ ಕುಲಪತಿಯಾಗಿದ್ದೆ; ಯಜ್ಞಶೇಷವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುವವನು, ದೇವ-ದ್ವಿಜರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ದಾಸೀದಾಸರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಂಚುವವನು, ಶುಭದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನು, ದೇವದ್ರವ್ಯದ ರಕ್ಷಕನು, ವಿನೀತನು, ಶೀಲಸಂಪನ್ನನು, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು. ಆದರೂ ನಾನು ಈ ಘೋರವಾದ ಅಧಮಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಕೋಪಿಷ್ಠನೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವನೂ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಕ್ರುದ್ಧನೂ ಕ್ರೂರನೂ ಕಠೋರನೂ ಅವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಅಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಈ ವಿಪ್ರನು, ರಾಘವನೇ, ಏಳೇಳು ಕುಲಗಳನ್ನು ಪತನಗೊಳಿಸುವುದು ಖಂಡಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಕುಲಪತಿಪದವಿಯನ್ನು ವಹಿಸಬಾರದು. ಯಾರನ್ನು ಮಕ್ಕಳು, ಪಶುಗಳು, ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ನರಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವನೋ ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳ, ಗೋವುಗಳ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಧಿಷ್ಠಾತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವತ್ತು, ದೇವದ್ರವ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಧನ, ಬಾಲಕರ ಧನ, ಕೊಟ್ಟುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯರೊಡನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಘವನೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳ ದ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಅವೀಚಿ ಎಂಬ ಘೋರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲಾದರೂ ದೇವಸ್ವವನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುವ ನರಾಧಮನು ನರಕದಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಾಯಿಯೂ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಿಂದ ಮನಸ್ವಿಯಾದ, ಕೇವಲ ಜಾತಿಯಿಂದ ದೂಷಿತವಾದ ಆ ಮಹಾಭಾಗ ಪ್ರಾಣಿ ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ (ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ) ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಕಥೆಯ ರಹಸ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಬಯಲಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮಪರನಾದ ಕುಲಪತಿಯೂ ನಾಯಿಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಠಾಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವದ್ರವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೋಷವೂ ಅನಿವಾರ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ಅಧಾರ್ಮಿಕನಿಗೆ ಕುಲಪತಿಪದವಿಯೇ ಘೋರತಮ ದಂಡ. ನಾಯಿಯ ಬೇಡಿಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದಂಡ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದೈಹಿಕ ದಂಡಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ದಂಡ. ‘ಸಪ್ತ ಸಪ್ತ ಕುಲಾನಿ’ (ಏಳೇಳು ಕುಲಗಳು) ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಏಳು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳು. ಕೊನೆಗೆ ನಾಯಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಿಂದ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉತ್ತಮ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೂ ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳಿಗೂ ತೀವ್ರವಾದ ಉಪದೇಶ — ಧರ್ಮದ್ರವ್ಯದ ಅಧಿಕಾರವು ಮಹಾ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ, ಭೋಗವಲ್ಲ. ನಾಯಿ ತನ್ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಹೇಳಿದ ವಿನೀತ, ಶೀಲಸಂಪನ್ನ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಹಿತನಿರತ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನೂ ಮಠಧರ್ಮವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಬಲ್ಲದು. ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯವು ಈ ರಹಸ್ಯ ಅವನಿಗೂ ಅಪೂರ್ವ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಕರ್ಮಗಳ ಗತಿ ಗಹನ’ ಎಂಬ ಗೀತಾವಚನ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವು ಕಾಶೀಮರಣದ ಮುಕ್ತಿಪ್ರದತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನಾಯಿಯ ಜನ್ಮವೂ ಅಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಯತ ಏವಾಗತಸ್ತತಃ’ (ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅದರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ನ್ಯಾಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ ಅದು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗಗಳು ರಾಮನ ನ್ಯಾಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಂದಿನ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ २॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ