ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗ 1
ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಾಯಿಯ ಆಗಮನ
ರಾಮನ ಧರ್ಮಸಭೆ, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಭಾವ, ರಾಮರಾಜ್ಯದ ವರ್ಣನೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಾಯಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ಒಳಗೆ ಕರೆತರಲು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ
ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಜ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾಸನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ, ನೈಗಮರೊಡನೆ, ಪೌರಪ್ರಮುಖರೊಡನೆ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ, ಋಷಿ ಕಶ್ಯಪನೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ, ಇತರ ಧರ್ಮಪಾಠಕರಿಂದಲೂ, ನೀತಿಜ್ಞರಿಂದಲೂ, ಸಭ್ಯರಿಂದಲೂ, ರಾಜರಿಂದಲೂ ಆ ಸಭೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮಹೇಂದ್ರನ, ಯಮನ, ವರುಣನ ಸಭೆ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೋ ಹಾಗೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಜಸಿಂಹ ರಾಮನ ಸಭೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗವು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ನೃಗನ ಕಥೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಮನು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಧರ್ಮಾಸನವನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು ವಿವಿಧರು — ಋಷಿಗಳು ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕ್ಕೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ, ಧರ್ಮಪಾಠಕರು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ, ನೀತಿಜ್ಞರು ರಾಜನೀತಿಗೆ, ಸಭ್ಯರು ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಕ್ಕೆ, ರಾಜರು ಸಾಮಂತರಾಗಿ. ಇದು ಆದರ್ಶ ನ್ಯಾಯಸಭೆಯ ರಚನೆ. ಇಂದ್ರ-ಯಮ-ವರುಣರ ಸಭೆಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯವು ದಿವ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಮನು ಧರ್ಮರಾಜ, ವರುಣನು ಪಾಶಧಾರಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ. ‘ಧರ್ಮಾಸನ’ ಎಂದರೆ ನ್ಯಾಯಪೀಠ, ಸಿಂಹಾಸನವಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜನಂತೆ ಅಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠ, ಕಶ್ಯಪ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಋಷಿಗಳು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದುದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣವು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಋಷಿವಚನದಿಂದಲೂ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುಲಭ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಭಾಸದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ದಂಡದ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯೂ ಹೌದು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಂತರವೇ ಧರ್ಮಾಸನವನ್ನೇರುವುದು ರಾಮನ ದಿನಚರಿಯ ನಿಯಮಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ದೇವಕಾರ್ಯ, ಅನಂತರ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ಹೊರಗೆ ಹೋಗು; ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕರೆಯತೊಡಗು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕರೆದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನದೊಂದು ಕಾರ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿರಲು ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳಾಗಲಿ ರೋಗಗಳಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಭೂಮಿಯು ಪಕ್ವವಾದ ಬೆಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಓಷಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನಾಗಲಿ, ಯುವಕನಾಗಲಿ, ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕನಾಗಲಿ ಸಾಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು, ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧೆಯುಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿರಲು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತ್ತೆ ಹೋಗು, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ವಿಚಾರಿಸು. ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ನೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಧರ್ಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಭಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಂತೆ ನನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ತತ್ಪರನಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ರೋಗಗಳ ಅಭಾವ, ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುವಿನ ಅಭಾವ, ಬೆಳೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಕಲಹಗಳ ಅಭಾವ. ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಭಾವವೇ ನ್ಯಾಯದ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಮತ್ತೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅವನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನೇ ದುಃಖಿಯಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಹಿಂದೆ ನೃಗನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶವು ಇಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ‘ರಾಜಭಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ದಂಡನೀತಿಯ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸರಿಯಾದ ದಂಡವು ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯದಿಂದ ಧರ್ಮವು ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಗಳ ದೂರಗಾಮಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಉಪಸ್ಥಿತನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ನಿಯಮಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ತತ್ಪರತೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ರಾಮನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಹೇಳಿದ ರಾಮರಾಜ್ಯವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತಿದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು, ರೋಗಗಳು, ಬರಗಾಲ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗವೂ ಮೂಲಕಾವ್ಯದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅದರ ಭಾವವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು; ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಒಂದು ನಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ತನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವೇನು? ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೇಳು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದ, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ, ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವ ಆ ರಾಮನಿಗೇ ನಾನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ನಾಯಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಶುಭವಾದ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ನಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇನಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನೀನು ರಾಜನಿಗೇ ಹೇಳು.’ ಕಥೆಯ ವಿಶೇಷತೆ — ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ನಾಯಿ. ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳೂ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಬೇಡಬಲ್ಲವು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ‘ಸರ್ವಭೂತಶರಣ್ಯ’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾಯಿಯನ್ನು ‘ಮಹಾಭಾಗ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಲಪತಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಸಾರ್ಥಕ. ನಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೇ ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ; ನ್ಯಾಯವು ರಾಜನದೇ ಹೊಣೆ ಎಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ ವಿಕ್ರೋಶಂತಮ್’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಅದರ ವೇದನೆಯ ಸೂಚಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಾಯಿಯನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸದೆ ಅದರ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇವಕನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೋಗಿಬರುವುದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕಾರ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ, ಒಂದು ಪಶು ಮಾತ್ರ ದುಃಖಿತ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ, ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಜರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಮರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರೆ — ರಾಜನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಧರ್ಮವೇ; ಅವನು ಸತ್ಯವಾದಿ, ರಣಕುಶಲ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ. ಆ ರಾಘವನು ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಗುಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ನೀತಿಕರ್ತ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವದರ್ಶಿ, ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ. ಅವನೇ ಸೋಮ, ಅವನೇ ಮೃತ್ಯು, ಅವನೇ ಯಮ, ಧನದನಾದ ಕುಬೇರ, ಅಗ್ನಿ, ಶತಕ್ರತು, ಸೂರ್ಯ, ವರುಣ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು; ಆ ರಾಘವನು ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ದಯೆಯಿಂದ ಮಹಾಭಾಗನೂ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನ್ನ ವಿಜ್ಞಾಪನೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ಕರೆದುದರಿಂದ ಒಂದು ನಾಯಿ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ.’ ನಾಯಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ತುತಿಯೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ರಾಜನು ಎಂಟು ಲೋಕಪಾಲರ ತೇಜೋಮಯ ಎಂಬ ಮನುಸ್ಮೃತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಜ್ಞಪ್ತಃ’ (ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬುದು ಅದರ ಮರ್ಯಾದಾಪ್ರಜ್ಞೆ — ಪಶುವೂ ರಾಜಗೃಹದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಜಾತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಯಿಯ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸರ್ವದೇವಮಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಆನೃಶಂಸ್ಯಾತ್’ (ದಯೆಯಿಂದ) ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ನಾಯಿಯ ವಿನಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ನ್ಯಾಯದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಉದ್ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಬಾಗಿಲು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ತೆರೆದಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯ ಅಹವಾಲೂ ರಾಮನ ತೀರ್ಮಾನವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ १॥