ಸರ್ಗ
ಯಯಾತಿಯ ಮುಪ್ಪಿನ ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ
ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯದುವಿನ ನಿರಾಕರಣೆ, ಪೂರುವಿನ ಸ್ವೀಕಾರ, ಯಯಾತಿಯ ತಾರುಣ್ಯಭೋಗ, ಮುಪ್ಪನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದುದು, ಪೂರುವಿನ ಅಭಿಷೇಕ, ಯದುವಿಗೆ ಶಾಪ, ಕಥೆಯ ಉಪಸಂಹಾರ, ಪ್ರಭಾತವರ್ಣನೆ
ಉಶನಸ್ಸು ಕುಪಿತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಆಗ ಅತಿಶಯವಾದ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಹೊಂದಿ ಆರ್ತನಾದ ನಹುಷಪುತ್ರ ಯಯಾತಿಯು ಯದುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯದುವೇ, ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞ; ನನಗಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ತೀವ್ರವಾದ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮಗನೇ, ನಾನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವೆನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇನ್ನೂ ವಿಷಯಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ; ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯದುವು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತಂದೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗನಾದ ಪೂರುವೇ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ. ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯಭಾಗದಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದಲೂ ನಾನು ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜನೇ, ಯಾರೊಡನೆ ನೀನು ಊಟಮಾಡುವೆಯೋ ಅವರೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ.’ ಯಯಾತಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಶುಕ್ರನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಕ್ಷಮೆ ಇದೇ — ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮಿಕಾ ಜರಾ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ಕಟವಾದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ. ಯದುವಿನ ಮಾತು ಕಟುವಾದರೂ ತರ್ಕಬದ್ಧ — ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರನಾದವನೇ ಭಾರದಲ್ಲೂ ಪಾಲುದಾರನಾಗಲಿ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಅವಮಾನ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ; ‘ನಾನು ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವೇದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಪರಾಧ; ಅದರ ಫಲ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪೂರುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನಗಾಗಿ ಈ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ನಾಹುಷನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪೂರುವು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಧನ್ಯ, ಅನುಗೃಹೀತ; ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ.’ ಪೂರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ನಾಹುಷನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ತರುಣನಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಪೂರುವಿನ ಉತ್ತರವು ಪುತ್ರಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ — ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಧನ್ಯೋಽಸ್ಮಿ’ (ನಾನು ಧನ್ಯ) ಎಂಬ ಮಾತು ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವೇ ಅವನಿಗೆ ಭಾಗ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಯಾತಿಯೂ ತಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಗಳಿಗೂ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಗೂ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಭೋಗವೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ — ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಪೂರುವಿನ ಯೌವನತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು; ಇಬ್ಬರೂ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಶ್ರೋತೃಗಳು ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವಜೀವನದ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಜರಾಂ ಸಂಕ್ರಾಮಯತ್’ (ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸಂಕ್ರಮಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ತಪೋಬಲದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶುಕ್ರನ ಶಾಪವನ್ನೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬಹುದು, ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರುವಿನ ಸ್ವೀಕಾರವೇ ಈ ಉಪಾಯದ ಮೂಲ.
ಅನಂತರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಪೂರುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನನ್ನ ಮುಪ್ಪನ್ನು ತಂದುಕೊಡು; ನನ್ನ ನ್ಯಾಸವನ್ನು (ಒತ್ತೆಯನ್ನು) ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ಮಗನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಒತ್ತೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ವ್ಯಥೆಪಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನರಾಧಿಪನನ್ನಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಮಗ ಪೂರುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಹುಷಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ಯಯಾತಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ದೇವಯಾನಿಯ ಮಗನಾದ ಯದುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂಪದ, ದುರಾಸದನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ನೀನು ಹುಟ್ಟಿರುವೆ; ನೀನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾಗು. ಗುರುವಿನಂತಿರುವ ತಂದೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸುವುದರಿಂದ ದಾರುಣರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸಂತತಿ ಸೋಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಜರಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ವಂಶವೂ ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ದುರ್ವಿನೀತವಾಗುವುದು.’ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಪೂರುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ರಾಜರ್ಷಿಯು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಮುಪ್ಪು ಪೂರುವಿನ ಸ್ವತ್ತಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒತ್ತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಯಾತಿ ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯಯಾತಿಯು ಶುಕ್ರನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯದುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಮ್ಯ. ‘ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಕ್ಷಸ ನೀನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರೂಪಕ — ನಡತೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ, ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ. ಶಾಪದ ಫಲ — ಯದುವಿನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೋಮಕುಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಆ ವಂಶ ಮುಂದೆ ಯಾದವರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶ ವಾನಪ್ರಸ್ಥದ ಸೂಚಕ — ಯಯಾತಿಯು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಆ ರಾಜ ನಹುಷಪುತ್ರ ಯಯಾತಿಯು ವಿಧಿನಿಯಮಿತವಾದ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪೂರುವು ಮಹಾಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಕಾಶಿರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರವಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು. ರಾಜವಂಶದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯದುವಾದರೋ ಕ್ರೌಂಚವನದ ದುರ್ಗಮವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಶನಸ್ಸು ಬಿಟ್ಟ ಈ ಶಾಪವನ್ನು ಯಯಾತಿಯು ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಧರಿಸಿದನು; ಅಂತಹ ಶಾಪವನ್ನು ನಿಮಿ ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನೃಗನಿಗಾದಂತೆ ನಮಗೆ ದೋಷ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ನಾವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿರೋಣ.’ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ವಿರಳವಾದವು; ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಅರುಣಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಹೂವಿನ ರಸದಿಂದ ಬಣ್ಣಹಾಕಿದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡಂತೆ ಬೆಳಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳ ಕಥೆಗಳ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೃಗ (ದರ್ಶನ ನೀಡದ ದೋಷ), ನಿಮಿ (ಅಕ್ಷಮೆ), ಯಯಾತಿ (ಕ್ಷಮೆ). ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ನೃಗನ ದೋಷ ನಮಗಾಗದಂತೆ ನಾವು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡುವೆವು. ಹೀಗೆ ಕಥಾಸರಣಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಕಾರಿಣಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮಾಲಿನೀ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ರಾತ್ರಿ ಕಥೆಗಳಲ್ಲೇ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನೇ ಮೊದಲಾದ ಋಷಿಗಳು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಹೂವಿನ ರಸದಿಂದ ಬಣ್ಣಹಾಕಿದ ವಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ನವವಧುವಿನಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥