॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 58ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಯಯಾತಿಗೆ ಶುಕ್ರನ ಶಾಪ

ನಿಮಿಯ ಅಕ್ಷಮೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಟೀಕೆ, ಕ್ಷಮೆಯ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಉಪದೇಶ, ಯಯಾತಿಯ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು, ಯದುವಿನ ದುಃಖ, ದೇವಯಾನಿಯ ಕೋಪ, ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಆಗಮನ, ನಹುಷನ ಮಗನಿಗೆ ಮುಪ್ಪಿನ ಶಾಪ

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನೇ, ವಿದೇಹನಾದ ನಿಮಿಯ ಮತ್ತು ಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಈ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವು ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಮಿಯು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಶೂರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಆ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ.’ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೂ ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಲ್ಲೂ ಕ್ಷಮೆ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೋಪವನ್ನೂ ಯಯಾತಿಯು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನೋ ಅದನ್ನು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಕ್ಷೇಪ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಕೋಪವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ, ಏಕೆಂದರೆ ದೀಕ್ಷೆಯು ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ನಿಮಿಯು ಗುರುವಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಟ್ಟನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೀಕ್ಷಾಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದನು ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಮೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಗುಣ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ವಿರುದ್ಧವಾದ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡದ ಯಯಾತಿ. ‘ಸತ್ತ್ವಾನುಗಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಥೆಯು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವಂತಹುದು, ರಜೋಗುಣದ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಮಿಯ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಹೋಲಿಕೆಗಾಗಿ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಅಕ್ಷಮೆಯದು, ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ಷಮೆಯದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವತಃ ಕೋಪಶೀಲನೆಂದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪದೇಶವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೂ ಉಪಯುಕ್ತ. ರಾಮನು ಟೀಕೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಸಮಾಧಾನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮೋ ರಮಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನಹುಷನ ಮಗನಾದ, ಪೌರರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಜ ಯಯಾತಿಯಿದ್ದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು ಅವನಿಗಿದ್ದರು. ನಹುಷಪುತ್ರನಾದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಒಬ್ಬ ಪತ್ನಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಿಯೆ — ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳಾದ ದೈತ್ಯಕನ್ಯೆ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಯಾತಿಯ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿ ಉಶನಸ್ಸಿನ — ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ — ಮಗಳಾದ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ದೇವಯಾನಿ; ಆದರೆ ಅವಳು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ರೂಪವಂತರೂ ಸಂಯಮಿಗಳೂ ಆದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು — ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಪೂರುವನ್ನೂ, ದೇವಯಾನಿ ಆಗ ಯದುವನ್ನೂ ಹೆತ್ತರು. ಪೂರುವು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯದುವು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ದೇವತುಲ್ಯನಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನೀನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಹಿಸಲಾಗದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅವಮಾನವನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ದೇವಿ, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ; ರಾಜನಾದರೋ ದೈತ್ಯಪುತ್ರಿಯೊಡನೆ ಅನೇಕ ರಾತ್ರಿಗಳು ರಮಿಸಲಿ. ಅಥವಾ ಇದು ನಿನಗೆ ಸಹನೀಯವಾದರೆ ನನಗೆ ಸಾಯಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡು. ನೀನು ಸಹಿಸಿಕೊ, ನಾನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಯುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.”’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರಿ ದೇವಯಾನಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತೆ, ದೈತ್ಯಪುತ್ರಿ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಿಯೆ. ರಾಜನ ಪಕ್ಷಪಾತವು ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ — ಪೂರು ಪ್ರಿಯ, ಯದು ಉಪೇಕ್ಷಿತ. ಯದುವಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಕನ ಅಭಿಮಾನವೂ ದುಃಖವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ತಾಯಿಯ ಅವಮಾನವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಅವಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕ್ಷಮ ತ್ವಂ, ನ ಕ್ಷಮಿಷ್ಯೇ ಅಹಮ್’ (ನೀನು ಸಹಿಸು, ನಾನು ಸಹಿಸೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕ್ಷಮೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತುತ್ತದೆ — ತಾಯಿ ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಗ ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಅವನ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಭಾರ್ಗವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಕುಲಗೌರವವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಶುಕ್ರನ ಆಹ್ವಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಪಿತಳಾದ ದೇವಯಾನಿ ಆಗ ತಂದೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದಳು. ಮಗಳ ಆ ಸಂಕೇತವನ್ನೂ ಮನೋಗತವನ್ನೂ ಅರಿತು ಭಾರ್ಗವನು ಆಗ ಬೇಗನೆ ದೇವಯಾನಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದವಳಂತಿದ್ದ ಮಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತಂದೆಯು “ಇದೇನು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಂದೆ ಭಾರ್ಗವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿರಲು ಕುಪಿತಳಾದ ದೇವಯಾನಿ ಹೇಳಿದಳು — “ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ವಿಷವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ನೀರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಬದುಕಲಾರೆ. ದುಃಖಿತಳಾದ, ಅವಮಾನಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಮರವನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವವರೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾರ್ಗವನೇ, ರಾಜರ್ಷಿಯು ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ನನ್ನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.”’ ದೇವಯಾನಿಯ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಮರ ಶುಕ್ರ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳು ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ದೇವಯಾನಿ; ಮರದ ಅಪಮಾನದಿಂದ ಆಶ್ರಿತರಿಗೂ ನಾಶ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಅವಜ್ಞೆ ಅವಳೊಬ್ಬಳದಲ್ಲ, ಅವಳ ತಂದೆಯದೂ ಅವಜ್ಞೆ ಎಂದು ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ಮರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಂದೆ ಬಂದುದು ಶುಕ್ರನ ತಪೋಬಲವನ್ನೂ ಪುತ್ರೀಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಚೇತನಾಮ್’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದವಳಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಅವಳ ಶೋಕದ ಆಳವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಮೂರ್ಛೆಹೋದವಳಂತಿದ್ದಳು. ತಂದೆಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುವಿಕೆ ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ, ನೀರು ಎಂಬ ಮೂರು ಮರಣಸಾಧನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯೂ ಮಗನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಮರಣವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯದು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವನ್ನು, ದೇವಯಾನಿ ಅಗ್ನಿ-ವಿಷ-ನೀರನ್ನು; ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬದ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ಒಂದು ಪಕ್ಷಪಾತವು ಪತ್ನಿ, ಮಗ, ಮಾವ — ಮೂವರ ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು — ಇದೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವೇ.

‘ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಭಾರ್ಗವನು ನಹುಷನ ಮಗನಾದ ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — “ನಾಹುಷನೇ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವುದರಿಂದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಜೀರ್ಣನಾಗಿ ಶಿಥಿಲತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಗಳನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಭಾರ್ಗವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಹೀಗೆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದ, ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅವನು ಮಗಳಾದ ದೇವಯಾನಿಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ನಹುಷನ ಮಗನಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.’ ಶುಕ್ರನ ಶಾಪವು ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ಯೌವನಮದದಿಂದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವವನ ಯೌವನವನ್ನೇ ಕಸಿಯಬೇಕು. ‘ದುರಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ರೂಪ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿದೆ; ಅರ್ಥ ‘ದುರಾತ್ಮ’. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಯಯಾತಿಯು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಶಾಪವು ಅವನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ವಜ್ರಸಮಾನ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಯಾತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶುಕ್ರನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಕ್ಕಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಕ್ಷಮೆ ಇದೇ. ಶುಕ್ರನು ದೈತ್ಯರ ಗುರು, ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ದೈತ್ಯರಾಜನ ಮಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಾಪದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯಪುತ್ರಿಯ ಕಡೆಗಿನ ಪಕ್ಷಪಾತಕ್ಕೆ ದಂಡವೂ ಅಡಗಿದೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಕೆಲಸ ಮಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಷ್ಟೇ, ಯಯಾತಿಯೊಡನೆ ವಿವಾದವಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ