ಸರ್ಗ
ವಸಿಷ್ಠನ ಹೊಸ ದೇಹ, ನಿಮಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿನ ವಾಸ
ಕುಂಭದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯ-ವಸಿಷ್ಠರ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಪುರೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದುದು, ನಿಮಿಯ ದೇಹದ ರಕ್ಷಣೆ, ದೇವತೆಗಳ ವರ, ಸಕಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮಿಯ ವಾಸ, ಅರಣಿಮಂಥನದಿಂದ ಮಿಥಿ ಜನಕನ ಉತ್ಪತ್ತಿ
ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಗುವ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆದ, ದೇವಮಾನ್ಯರಾದ ಆ ದ್ವಿಜನೂ ರಾಜನೂ ಮತ್ತೆ ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದರು?’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ತೇಜೋಮಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಪ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನು ಮಿತ್ರನಿಗೆ “ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗನಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಮಿತ್ರನ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಊರ್ವಶಿಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದುದರಿಂದ, ಆ ತೇಜಸ್ಸು ವರುಣನ ತೇಜಸ್ಸಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇರಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ ಮಿತ್ರಾವರುಣರಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಸಿಷ್ಠನು ಹುಟ್ಟಿದನು — ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದೈವ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವು ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅನಿಂದಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ಈ ವಂಶದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪುರೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹೀಗೆ ಹೊಸ ದೇಹ ಪಡೆದ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಈಗ ನಿಮಿಗೆ ಏನಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ-ವಸಿಷ್ಠರ ಸೋದರತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಕುಂಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಕುಂಭಯೋನಿ, ಕುಂಭಸಂಭವ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಈ ಕಥಾಭಾಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನೇ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಲ್ಲೇಖ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಮಿತ್ರನಿಂದ ದೂರಸರಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೂ ಊರ್ವಶಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು, ನೇರ ಪಿತೃತ್ವವಿರಲಿಲ್ಲ. ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುದೈವತಮ್’ — ರಘುವಂಶದ ಕುಲಗುರು, ರಾಮನಿಗೂ ಗುರು. ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ಪುರೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದುದು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಹಿಂದೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ, ನಿಮಿಯ ಕುಲಪುರೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು — ‘ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಅಧೀನನಾಗುವೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.
‘ವಿದೇಹನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮನೀಷಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಾವೇ ಆ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು. ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ಪೌರರೊಡನೆಯೂ ಸೇವಕರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ನರೇಂದ್ರನ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಭೃಗುವು ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನ ಚೇತನವನ್ನು ಮರಳಿ ತರುತ್ತೇನೆ.” ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಮಿಯ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದರು — “ರಾಜರ್ಷಿಯೇ, ವರವನ್ನು ಬೇಡು; ನಿನ್ನ ಚೇತನವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕು?” ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಿಮಿಯ ಚೇತನವು ಆಗ ಹೇಳಿತು — “ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತಾಗಲಿ.” ದೇವತೆಗಳು “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ನಿಮಿಯ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದರು — “ವಾಯುರೂಪನಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ. ಪೃಥಿವೀಪತಿಯೇ, ವಾಯುರೂಪನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿನ್ನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಿಟುಕುವುವು.”’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಮೇಷ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕು) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಮಿಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ನಿಮಿಯು ಮತ್ತೆ ದೇಹವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಒಂದು ದೇಹದ ಬದಲು ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ತ್ಯಾಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಋಷಿಗಳೂ ಪೌರರೂ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದುದು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೃಗುವನ್ನು ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ವರಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಮೊದಲು ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಹೊಸ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದನು, ನಿಮಿಯಾದರೋ ದೇಹವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದನು — ಎರಡು ಶಾಪಗಳ ಫಲ ಭಿನ್ನ, ಆದರೆ ಎರಡೂ ಕಲ್ಯಾಣಕರ. ‘ನಿನ್ನ ಚೇತನವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ನಿಮಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದರ ರೂಪವನ್ನು ನಿಮಿಯೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಮಿಯ ಶಾಪವೂ ಕೊನೆಗೆ ವರವಾಯಿತು — ದೇಹಹೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕು ‘ನಿಮಿಯ’ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
‘ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ನಿಮಿಯ ದೇಹವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಅರಣಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿಮಿಗೆ ಮಗನಾಗಬೇಕೆಂದು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಹೋಮಗಳಿಂದಲೂ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಥನ ಮಾಡಿದರು. ಅರಣಿಯನ್ನು ಮಥಿಸುತ್ತಿರಲು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಮಗನು ಉದಿಸಿದನು. ಮಥನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮಿಥಿ ಎಂದು ಕರೆದರು; ಜನನದಿಂದ ಜನಕನಾದನು. ವಿದೇಹನಿಂದ — ದೇಹರಹಿತನಿಂದ — ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವನು ವೈದೇಹ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ವಿದೇಹರಾಜನಾದ ಮೊದಲ ಜನಕನು ಆದನು; ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯ ಹೆಸರು ಮಿಥಿ; ಅವನಿಂದ ಈ ವಂಶವು ಮೈಥಿಲವಾಯಿತು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹೀಗೆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನ ಶಾಪದಿಂದ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಉಂಟಾದ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಜನ ಶಾಪದಿಂದ ನೃಪನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಇದು ಮಿಥಿಲಾವಂಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ — ಸೀತೆಯ ತಂದೆ ಜನಕನ ಕುಲದ ಮೂಲ. ‘ಮಿಥಿ’, ‘ಜನಕ’, ‘ವೈದೇಹ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಮಥನದಿಂದ, ಜನನದಿಂದ, ವಿದೇಹನಿಂದ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯು ‘ಮೈಥಿಲಿ’, ‘ಜಾನಕಿ’, ‘ವೈದೇಹಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಸೀತಾತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ರಾಮನು ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಂಶದ ಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಣಿಮಂಥನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕವಂಶವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪವಿತ್ರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿ ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಿಜಸ್ಯ ನೃಪಪುಂಗವಶಾಪಜಮ್’ (ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನ ಶಾಪದಿಂದ ದ್ವಿಜನಿಗೆ), ‘ನೃಪಸ್ಯ ದ್ವಿಜಶಾಪಾತ್’ (ದ್ವಿಜನ ಶಾಪದಿಂದ ನೃಪನಿಗೆ) ಎಂಬ ಸಮರೂಪದ ರಚನೆಯು ಎರಡು ಶಾಪಗಳ ಪರಸ್ಪರತೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯ ಅಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥