॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 56ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠನು ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು, ಊರ್ವಶಿಯ ಶಾಪ

ವಾಯುರೂಪನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು, ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ, ವರುಣನಿಗೆ ಊರ್ವಶಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ತೇಜೋನಿಕ್ಷೇಪ, ಮಿತ್ರನ ಶಾಪ, ಪುರೂರವನ ಬಳಿ ಊರ್ವಶಿಯ ವಾಸ

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ಆ ದ್ವಿಜನೂ ರಾಜನೂ ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದರು?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನ ರಾಮನು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪದಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಆ ಧಾರ್ಮಿಕರೂ ತಪೋಧನರೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿಯೂ ವಿಪ್ರರ್ಷಿಯೂ ವಾಯುರೂಪರಾದರು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸಮ್ಮತೌ’ (ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವರು ಶಾಪದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳು ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧಾರ್ಮಿಕರು’, ‘ತಪೋಧನರು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತೂ ಇಬ್ಬರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಪದಿಂದ ಶಾಪ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಅವರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರೇ. ವಾಯುಭಾವವೆಂದರೆ ದೇಹರಹಿತವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಥಿತಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ಚೇತನವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಸಾಧನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಮತ್ತು ನಿಮಿಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನದು, ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿಯದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ದೇಹೌ’ (ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಪದಗಳು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಮಾನವಾದ ಆರಂಭವು ಕಥೆಯ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ನಂತರವೂ ಅವರ ತಪಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ತಪೋಧನರೇ’ ಎಂದು ರಾಮನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇಹನಾಶ ಆತ್ಮನಾಶವಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಶರೀರವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞನು ದೇವದೇವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ವಾಯುರೂಪನಾಗಿಯೇ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ಭಗವನ್, ಅಂಡಜನೇ, ದೇವದೇವ, ಮಹಾದೇವ, ನಾನು ನಿಮಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ವಿದೇಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ, ವಾಯುರೂಪನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ದೇಹಹೀನರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮಹಾದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುವೇ, ದೇಹವಿಲ್ಲದವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಲೋಪವಾಗುತ್ತವೆ. ನನಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ದೇಹ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.” ಆಗ ಅಮಿತಪ್ರಭನಾದ ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ನೀನು ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಅಯೋನಿಜನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವೆ; ಮಹಾಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಅಧೀನನಾಗಿ ನನ್ನ ಮಗನೇ ಆಗುವೆ.” ದೇವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವನು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ವರುಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.’ ‘ಅಂಡಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನೇ ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದ ಮಹತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳು, ತಪಸ್ಸು ದೇಹದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆ ಎರಡು ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಹೊಸ ದೇಹ, ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರತ್ವ. ಅಯೋನಿಜತ್ವವು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮೇಣ ಮಹತಾ ಯುಕ್ತಃ’ (ಮಹಾಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕುಲಪುರೋಹಿತತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಸಿಷ್ಠನ ದುಃಖವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿಮಿಯ ಶಾಪವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲವನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಶಾಪ ಸತ್ಯವೇ, ಹಿಂದಿನ ದೇಹ ಮತ್ತೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ದೇಹದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದೇವತೆಗಳ ನ್ಯಾಯ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಆರ್ತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟುದು ವಸಿಷ್ಠನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ತ್ವರೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಾಲಯವೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರ; ಅಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸಿತ್ತು.

‘ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನೂ ವರುಣತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ವರುಣನೊಡನೆ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ, ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಸುರೇಶ್ವರರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯಾದ ಊರ್ವಶಿಯು ಸಖಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ರೂಪಸಂಪನ್ನಳಾದ, ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ವರುಣನಿಗೆ ಊರ್ವಶಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ವರುಣನು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ಅಪ್ಸರಶ್ರೇಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸಂಗಮಕ್ಕಾಗಿ ಬಯಸಿದನು. ಆಗ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ವರುಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — “ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಿತ್ರನು ಮೊದಲೇ ವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.” ಕಂದರ್ಪನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವರುಣನು ಹೇಳಿದನು — “ನಾನು ಈ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ದೇವನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಸುಂದರ ನಿತಂಬವುಳ್ಳವಳೇ, ಸುವರ್ಣೆಯೇ, ನೀನು ಸಂಗಮವನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆ ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಕೃತಕಾಮನಾಗುತ್ತೇನೆ.” ಲೋಕನಾಥನಾದ ಆ ವರುಣನ ಆ ಸವಿಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಊರ್ವಶಿಯು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು — “ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ನನ್ನ ಭಾವವೂ ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಹೆಚ್ಚು; ಆದರೆ ಪ್ರಭುವೇ, ದೇಹ ಮಿತ್ರನದು.” ಊರ್ವಶಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವರುಣನು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಆ ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವಾದ ರೇತಸ್ಸನ್ನು ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟನು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಹೊಸ ದೇಹದ ಬೀಜವನ್ನು ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಯಿತು — ಅಯೋನಿಜತ್ವದ ಉಪಾಯ ಇದೇ. ಊರ್ವಶಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ — ದೇಹದಿಂದ ಮಿತ್ರನವಳು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವರುಣನವಳು; ಕುಂಭವೇ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗ. ‘ಪೂರ್ವಂ ವೃತಾ’ (ಮೊದಲೇ ವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ನಿಮಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಕಥೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತಿದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲ ವರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಕಲಹದ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಮಿತ್ರಾವರುಣರು ಜೋಡಿದೇವತೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ತೇಜಸ್ಸೂ ಒಂದೇ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರುಣನ ಕಾಮವು ದೇವತೆಗಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ದುರ್ಬಲವೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಊರ್ವಶಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಲೋಕನಾಥತ್ವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು. ಊರ್ವಶಿಯ ಮಾತು ಚತುರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವರುಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ದೇಹದಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಡೆಗಿನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕುಂಭವು ‘ದೇವನಿರ್ಮಿತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮುನಿಗಳೂ ದಿವ್ಯರು. ಈ ಕುಂಭದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನೂ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಅನಂತರ ಊರ್ವಶಿಯು ಮಿತ್ರದೇವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು. ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಿತ್ರನು ಆ ಊರ್ವಶಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ, ನಾನು ಮೊದಲೇ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ತೊರೆದೆ, ಏಕೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪತಿಯನ್ನು ವರಿಸಿದೆ? ಈ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದಿಂದ, ನನ್ನ ಕೋಪದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ ವಾಸಿಸುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಬುಧನ ಮಗನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ, ಕಾಶಿರಾಜ ಪುರೂರವನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವನು ನಿನಗೆ ಪತಿಯಾಗುವನು.” ಆಗ ಅವಳು ಶಾಪದೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಬುಧನ ಔರಸಪುತ್ರನಾದ ಪುರೂರವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಆಯು ಎಂಬ ಮಗನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನ ಮಗನು ಇಂದ್ರಸಮಾನಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನಹುಷ — ವೃತ್ರನ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ತ್ರಿದಿವೇಶ್ವರನಾದ ಇಂದ್ರನು ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ ನೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಇಂದ್ರಪದವಿಯನ್ನು ಆಳಿದವನು. ಸುಂದರ ದಂತಗಳ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಆ ಊರ್ವಶಿಯು ಆ ಶಾಪದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸಿ, ಶಾಪವು ಕ್ಷಯಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರನ ಸಭೆಗೆ ತೆರಳಿದಳು.’ ಮಿತ್ರನ ಶಾಪವು ವಸಿಷ್ಠ-ನಿಮಿಯರ ಶಾಪದಂತೆಯೇ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆರಂಭ — ಪುರೂರವ, ಆಯು, ನಹುಷ, ಮುಂದೆ ಯಯಾತಿ. ಹೀಗೆ ಶಾಪವೂ ಲೋಕಹಿತವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಂಶವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ — ನಹುಷನ ಮಗನಾದ ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವು ಪ್ರಯಾಗದ ಬಳಿಯ ಝೂಸೀ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಊರ್ವಶಿಯ ದೇಹ ತನ್ನದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಮಿತ್ರನು ಅವಳ ಮನೋಗತವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪದ ಕಾರಣ ಮಾನಸಿಕ ಅಪರಾಧ. ‘ದುಷ್ಟಚಾರಿಣಿ’, ‘ದುರ್ಬುದ್ಧೇ’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಅವನ ಕೋಪದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶಾಪಕ್ಕೂ ಅವಧಿಯಿದೆ — ‘ಕಂಚಿತ್ ಕಾಲಮ್’ (ಕೆಲವು ಕಾಲ) ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಊರ್ವಶಿ ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾಳೆ. ನಹುಷನ ಇಂದ್ರತ್ವವೂ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ವೃತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ಕೆಲವು ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಪದದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಶಾಪಗಳು, ಪದವಿಗಳು, ಸುಖಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಲಾಧೀನ ಎಂಬುದು ಸರ್ಗದ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಉಪದೇಶ. ಈ ವಂಶದ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಮನ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೂ ಪ್ರಸಂಗೋಚಿತ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಯಿಂದ ಕ್ಷಮೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ