॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 55ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಿಮಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪ

ಕಥೆ ಕೇಳಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಇಚ್ಛೆ, ನಿಮಿಯು ವೈಜಯಂತಪುರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದುದು, ದೀರ್ಘಸತ್ರದ ಸಂಕಲ್ಪ, ವಸಿಷ್ಠನು ಇಂದ್ರನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದುದು, ಗೌತಮನಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ಣತೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ಶಾಪ, ನಿಮಿಯ ಪ್ರತಿಶಾಪ, ಇಬ್ಬರೂ ವಿದೇಹರಾದುದು

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೃಗನ ಶಾಪದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆಯನ್ನೂ ಕೇಳು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೃಪನೇ, ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಪರಮಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನಿಮಿಯೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಮಗ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ನೆಲೆನಿಂತವನು. ಆ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಜನು ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದೇವಪುರಿಯಂತಹ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಮಿಯು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನೋ ಆ ನಗರದ ಸುಂದರವಾದ ಹೆಸರು ವೈಜಯಂತ ಎಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಥಾಶ್ರವಣೇಚ್ಛೆ ಕೇವಲ ಕುತೂಹಲವಲ್ಲ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿನೋದಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ — ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು, ಅವರಲ್ಲಿ ನಿಮಿ ಪ್ರಧಾನ; ಇಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯವನು ಎಂದಿರುವುದು ಬಹುಶಃ ವಯಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ. ವೈಜಯಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಸಾದದ ಹೆಸರಿನಂತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಗರದ ಶೋಭೆ ದೇವಪುರಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೌತಮಾಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದುದೇ ಮುಂದೆ ಗೌತಮನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ಮಿಥಿಲಾವಂಶದ, ಅಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಪೂರ್ವಜನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು.

‘ಆ ಮಹಾನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ “ತಂದೆಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತ ದೀರ್ಘಸತ್ರದಿಂದ ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆನು” ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಆಗ ಮನುವಿನ ಮಗನಾದ ತನ್ನ ತಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಅವನು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ವರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಮಿಯು ಅತ್ರಿಯನ್ನೂ ಅಂಗಿರಸನನ್ನೂ ತಪೋನಿಧಿಯಾದ ಭೃಗುವನ್ನೂ ವರಿಸಿದನು. ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿಮಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ನನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಇಂದ್ರನು ವರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾದಿರು.” ಅನಂತರ ಮಹಾವಿಪ್ರನಾದ ಗೌತಮನು ಬಂದು ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಇಂದ್ರನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ನರಾಧಿಪನಾದ ರಾಜ ನಿಮಿಯಾದರೋ ಆ ವಿಪ್ರರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ತನ್ನ ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಿದನು; ರಾಜನು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದೀಕ್ಷೆ ವಹಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿವಾದದ ಬೀಜವಿದೆ — ವಸಿಷ್ಠನು ಕಾಯಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ನಿಮಿಯಾದರೋ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ದೀರ್ಘಸತ್ರವು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವುದು ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕುಲಪುರೋಹಿತನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞವು ತಡವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಹಜವಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ನಿಮಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ, ಕಾಲವಿಳಂಬ ಅಸಹನೀಯ; ವಸಿಷ್ಠನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕುಲಪುರೋಹಿತನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಯಿತು. ಇಬ್ಬರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ನ್ಯಾಯವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖಕರ. ಅತ್ರಿ, ಅಂಗಿರಸ, ಭೃಗು ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ವರಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವೇ. ಆದರೂ ಕುಲಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮೊದಲು ವರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಿದ ಕ್ರಮವು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾನವನ್ನು ತಾಕುತ್ತದೆ.

‘ಇಂದ್ರನ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಅನಿಂದಿತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಹೋತೃಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೌತಮನು ತುಂಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕುಳಿತನು; ಆದರೆ ಆ ದಿನ ರಾಜರ್ಷಿಯು ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದನು. ಆಗ ರಾಜರ್ಷಿಯ ದರ್ಶನ ದೊರೆಯದುದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಕೋಪ ಉಕ್ಕಿತು; ಅವನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — “ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ವರಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ದೇಹವು ಚೇತನವಿಲ್ಲದೆ ಅಚೇತನವಾಗುವುದು.”’ ಇಲ್ಲಿ ನೃಗನ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಸಾಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜನು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದೇ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ರಾಮನು ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡರ ಉಪದೇಶವೂ ಒಂದೇ — ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದವನನ್ನು ನಿರಾಶಗೊಳಿಸಬೇಡ. ವಸಿಷ್ಠನ ಕೋಪ ಇಮ್ಮಡಿ — ಒಂದು, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಸಿದುದರಿಂದ; ಇನ್ನೊಂದು, ದರ್ಶನ ದೊರೆಯದುದರಿಂದ. ನಿದ್ರೆಯು ರಾಜನ ದೋಷವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅದೂ ಅವಮಾನದಂತೆಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ರೂಪ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವವನ ದೇಹವೇ ಚೇತನವನ್ನು ತೊರೆಯಲಿ. ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜನ ಮಲಗಿರುವಿಕೆಯೇ ಆ ಅಚೇತನ ದೇಹದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವು ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೇ ಸ್ಥಾಯಿರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನ ಕೋಪವೂ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಎಂದು ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆಗ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ರಾಜನು ನುಡಿದ ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತು, ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಅರಿಯದೆ ಮಲಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತಹ ಶಾಪಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನುಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಚಿರಕಾಲ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಆ ದೇಹವೂ ಚೇತನವಿಲ್ಲದುದಾಗುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.” ಹೀಗೆ ಆಗ ಕೋಪದ ವಶದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಶಪಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ಇಬ್ಬರೂ — ನೃಪೇಂದ್ರನೂ ದ್ವಿಜೇಂದ್ರನೂ — ಒಡನೆಯೇ ವಿದೇಹರಾದರು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವರು — ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದರು.’ ನಿಮಿಯ ಪ್ರತಿಶಾಪದಲ್ಲಿ ತರ್ಕವಿದೆ — ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವು ಶಾಪಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನೂ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಕೋಪವೇ ವಿನಾಶದ ಮೂಲ. ‘ವಿದೇಹ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥದ್ದು — ದೇಹರಹಿತ, ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ವಿದೇಹರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು — ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮತ್ತೆ ಹೇಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂಬುದನ್ನು — ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಪ-ಪ್ರತಿಶಾಪಗಳ ಈ ಪರಂಪರೆ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಕೋಪವು ಕೋಪವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಕ್ಷಮೆಯೊಂದೇ ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ