॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ — 65ನೇ ಸರ್ಗ

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನ ಮತ್ತು ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಕಥೆ

ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಮುನಿಯ ಆತಿಥ್ಯ, ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸೌದಾಸನ ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರತೀಕಾರ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ನರಮಾಂಸದ ಭೋಜನ, ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪ, ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಶಾಪದ ಅಂತ್ಯ

मासम् उषित्वा शत्रुघ्नः एकः एव त्वरितं गत्वा द्विरात्रम् अन्तरे उषित्वा वाल्मीकेः आश्रमम् अगच्छत्। मुनिः ‘इदं राघवकुलस्य आश्रमः’ इति स्वागतं कृत्वा आसनं पाद्यम् अर्घ्यं फलमूलभोजनं च ददौ। तृप्तः शत्रुघ्नः आश्रमसमीपे पूर्वा यज्ञविभूतिः कस्य इति पप्रच्छ। वाल्मीकिः कथयामास — सुदासस्य पुत्रः वीरसहः (सौदासः) बाल्ये मृगयायां शार्दूलरूपिणौ राक्षसौ दृष्ट्वा एकं जघान; अपरः ‘प्रतिक्रियां दास्यामि’ इति उक्त्वा अन्तरधीयत। कालेन मित्रसहः राजा अत्र अश्वमेधं यजमानः, यज्ञान्ते सः राक्षसः वसिष्ठरूपेण सामिषं भोजनम् अयाचत, सूदरूपेण मानुषं मांसम् अददात्। राज्ञा पत्न्या मदयन्त्या सह दत्तं तत् ज्ञात्वा वसिष्ठः ‘एतत् ते भोजनं भविष्यति’ इति शशाप। क्रुद्धः राजा प्रतिशप्तुं जलं जग्राह, भार्या न्यवारयत्, सः तत् जलं पादयोः सिषेच, पादौ कल्माषौ जातौ — ततः कल्माषपादः। राक्षसकृतं ज्ञात्वा वसिष्ठः द्वादशवर्षान्ते शापान्तं विस्मरणं च ददौ; राजा पुनः राज्यं प्राप। कथां श्रुत्वा शत्रुघ्नः पर्णशालां विवेश।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१शत्रुघ्नस्य वाल्मीक्याश्रमगमनम्

१प्रस्थाप्य च बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि।
एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा॥

२द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः।
वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम्॥

३सोऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम्।
कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह॥

४भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः।
श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम्॥

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ — ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ರಾಮನ ಬಳಿ ತಂಗಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ತಂಗಿ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು; ಸೈನ್ಯವು ಮೊದಲೇ ಹೊರಟಿತ್ತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಎರಡು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಶೂರನಾದ ರಾಘವನಂದನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ, ಉತ್ತಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಭಗವನ್, ಗುರುವಾದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನಾನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ವರುಣನ ದಿಕ್ಕಾದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಗಮನ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸೂತ್ರ; ಇಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಇಲ್ಲೇ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುವರು. ಕವಿ ಸ್ವತಃ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಶೇಷ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಗುರೋಃ ಕೃತ್ಯಾತ್’ (ಗುರುವಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನೇ ಅವನ ಗುರು.

Having sent the army ahead and stayed a month at Rāma's side, Śatrughna then went on alone, quickly and in haste. After halting two nights on the way, the heroic delight of the Rāghavas came to Vālmīki's holy hermitage, the finest of dwelling-places. He saluted the great-souled Vālmīki, best of sages, and said to him with joined palms, "Lord, I have come here on my elder brother's business, and I would like to stay here tonight; tomorrow at daybreak I shall go on towards the western quarter, Varuṇa's." Śatrughna's arrival at Vālmīki's hermitage is an important thread in the story, for this is where Sītā lives, and where her sons will soon be born; and the poet entering his own story as a character is a special feature of the Uttara Kāṇḍa. Śatrughna's humility is worth noting: though a king, he asked the sage's leave rather than staying by right, and he explained that he travelled on the business of Rāma, his elder and teacher.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२मुनेः स्वागतम् आतिथ्यं च

५शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः।
प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः॥

६स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य वै।
आसनं पाद्यमर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे॥

७प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम्।
भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः॥

ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ನಕ್ಕು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಮುನಿಯ ನಗು ಸ್ನೇಹದ, ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸೂಚಕ; ‘ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಬೇಡುತ್ತೀಯೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ ರಾಘವರ ಕುಲದ್ದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ನನ್ನ ಆಸನವನ್ನೂ ಪಾದ್ಯವನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ರಘುವಂಶದೊಡನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಂಬಂಧ ಗಾಢವಾದುದು; ಅವನು ಕುಲದ ಹಿತೈಷಿ. ‘ನಿಮ್ಮದೇ ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಫಲಮೂಲಗಳ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ಸರಳ — ಹಣ್ಣುಗಳು, ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಆದರೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರನೂ ಅದರಿಂದ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೂ ಮುನಿಗೂ ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೌಲ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ — ಇವು ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವಾದ ಮೂರು ಉಪಚಾರಗಳು.

Hearing him, Vālmīki, bull among sages, laughed and said to the great-souled prince, "Welcome, illustrious one." His laugh was affectionate and familiar, as if to say, why ask permission? "This hermitage, gentle one, belongs to the Rāghavas' own family. Accept from me without hesitation a seat, water for your feet and the guest-offering," the three honours due to a guest in their proper order. Vālmīki's bond with Raghu's line was close, for he wished the family well, and by calling the hermitage theirs he made Śatrughna feel at home. Śatrughna accepted the honours, ate a meal of fruits and roots, and was fully satisfied. The hospitality of forest sages is simple, fruits and roots, but full of love, so even a prince found it deeply satisfying; to honour a guest is the highest duty of a householder and of a sage alike, a value close to the heart of Indian culture.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३यज्ञायतनस्य प्रश्नः, सौदासस्य परिचयः

८स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह।
पूर्वा यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः॥

९तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत्।
शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा॥

१०युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्तस्य भूपतेः।
पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः॥

ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಹಿಂದಿನ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವ ಯಾರದು? ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಯಜ್ಞದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು — ಯೂಪಗಳನ್ನು, ವೇದಿಗಳನ್ನು — ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಹೇಳಿದನು — ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಹಿಂದೆ ಇದು ಯಾರ ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನಿಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನಾದ ರಾಜ ಸುದಾಸ; ಆ ಭೂಪತಿಯ ಮಗ ವೀರಸಹ ಎಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವೀರಸಹಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನನ್ನೇ ‘ಮಿತ್ರಸಹ’, ‘ಸೌದಾಸ’, ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪೂರ್ವಜನ ಕಥೆ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿರಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ಅದೇ ವಂಶದವನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ವಂಶದ ಗೌರವವನ್ನೂ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನಿಗೆ ಬಂದ ದುಃಖ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದಿಂದ ಎಂದು ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

When he had eaten, Śatrughna asked the great seer, "Whose were these remains of a splendid sacrifice near the hermitage?" He had seen the marks of an ancient sacrifice nearby, sacrificial posts and altars, and was curious. Vālmīki answered, "Hear, Śatrughna, whose sacrificial ground this was long ago. Among your forebears was a king named Sudāsa, and that king had a son named Vīrasaha, valiant and supremely righteous." This same king is later called Mitrasaha, Saudāsa and Kalmāṣapāda. A story about an ancestor of the Ikṣvākus would have held special interest for Śatrughna, who belonged to the same line, and in telling it Vālmīki showed both the glory and the failings of the family. He said at the outset that the king was supremely righteous, so the listener knows that the suffering to come did not arise from any flaw in his nature, but from an enemy's deceit.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४मृगयायां राक्षसवधः, अपरस्य प्रतिज्ञा

११स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे।
चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम्॥

१२शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः।
भक्षमाणावसंतुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः॥

१३स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम्।
क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा॥

१४विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः।
विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत॥

१५निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः।
संतापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत्॥

१६यस्मादनपराधं तं सहायं मम जघ्निवान्।
तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम्॥

१७एवमुक्त्वा तु तद्रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत।
कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहोऽभवत्॥

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಸೌದಾಸನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರನು ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡನು. ಹುಲಿಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ಘೋರರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಿಗೆ ಸಾಕೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರು ಕಾಡನ್ನು ಮೃಗರಹಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಾಣದಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸೌದಾಸನು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ, ಕೋಪವಿಳಿದವನಾಗಿ ಹತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಂಗಡಿಗನು ಘೋರವಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸೌದಾಸನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಂಗಡಿಗನನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದರಿಂದ, ಪಾಪಿಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೂ ಪ್ರತೀಕಾರ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲಕ ಮಿತ್ರಸಹನು ರಾಜನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಬೀಜವಿದೆ — ವೈರದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವೈರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವನಪಾಲನೆ ಧರ್ಮ್ಯವೇ — ಮೃಗಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ವನದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ — ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಹತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌದಾಸನು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಕೋಪವಿಳಿದವನೂ ಆದನು; ಅವನ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಅವನು ಎರಡನೆಯ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಮಾದ — ಶತ್ರುವಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ‘ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಂಗಡಿಗ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಸಾವಿರಾರು ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

"While he was still a boy," Vālmīki went on, "Saudāsa went out hunting, and in the forest the young hero saw a pair of rākṣasas prowling about. In the form of tigers, those two dreadful creatures were devouring deer by the thousand and still were not satisfied; they never had enough. Seeing the two rākṣasas and the forest emptied of deer, he was filled with great anger and killed one of them with a great arrow. When he had struck that one down, Saudāsa, bull among men, his fever gone and his anger spent, stood looking at the slain rākṣasa. Seeing him look on, the dead rākṣasa's companion was seized with terrible grief and said to Saudāsa, 'Since you have killed my companion, who had done you no wrong, I will pay you back, most wicked one.' With that the rākṣasa vanished on the spot. In the course of time the boy became King Mitrasaha." Here is the seed of the story: a vow of revenge, for a rākṣasa's enmity lasts long, and this one bided his time. The young prince's protection of the forest was right, for guarding the animals and the forest is a king's duty, yet its fruit in later years was painful. Note that once his anger was spent Saudāsa did not pursue the second rākṣasa; that was his mistake, breaking the rule of policy that no remnant of an enemy should be left. And the other rākṣasa's claim that his companion had done no wrong is strange, since the pair were devouring deer by the thousand.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५अश्वमेधः, राक्षसस्य कपटम्

१८राजापि यजते यज्ञमस्याश्रमसमीपतः।
अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठोऽप्यपालयत्॥

१९तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतः।
समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमोऽभवत्॥

२०अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन्।
वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः॥

२१अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम।
दीयतामतिशीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा॥

२२तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा ब्रह्मरूपिणा।
सूदान्संस्कारकुशलानुवाच पृथिवीपतिः॥

२३हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम्।
तथा कुरुत शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः॥

ರಾಜನೂ ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು — ಅಶ್ವಮೇಧವೆಂಬ ಮಹಾಯಜ್ಞ; ವಸಿಷ್ಠನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಅದು ಪರಮ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ದೇವಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕಂಡ ಯಜ್ಞವೈಭವ ಇದೇ ಯಜ್ಞದ ಅವಶೇಷ. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಸಿಷ್ಠನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಇಂದು ಯಜ್ಞದ ಮುಕ್ತಾಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೊಡು, ಅತಿಶೀಘ್ರವಾಗಿ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಡ. ‘ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಪಟದ ಲಕ್ಷಣ — ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೃಥಿವೀಪತಿಯು ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬಾಣಸಿಗರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ, ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ, ರುಚಿಯಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಗುರುವು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವಂತೆ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ರಾಜನು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಗುಣ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಪಟಿಯಾದ ಶತ್ರುವು ಗುರುವಿನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಶಿಷ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಮುಕ್ತಾಯವೆಂಬ ಕಾಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಅಜಾಗರೂಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಾಂಸಸಹಿತ ಭೋಜನ’ ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ವಿಚಿತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅನ್ನವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ರಾಜನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗುರುಭಕ್ತಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ರಾಜನ ಗುಣಗಳು, ಆದರೆ ವಿವೇಕವೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದ್ದೇ.

"That king too performed a sacrifice near this hermitage," said Vālmīki, "the great Horse Sacrifice, and Vasiṣṭha watched over it. It was a great sacrifice that lasted many years, rich in the highest splendour, equal to a sacrifice of the gods," and the remains Śatrughna had seen were what was left of it. "At the close of the sacrifice, the rākṣasa, remembering the old enmity, took Vasiṣṭha's form and said to the king, 'Today, now the sacrifice is over, let me be given a meal with meat, at once; there is nothing here to consider.'" That "nothing to consider" was the mark of deceit, meant to forestall questions. "Hearing these words from the rākṣasa in the form of a brahmin, the lord of the earth told his cooks, who were skilled in preparing food, 'Quickly make ready a meal fit for an offering, with meat and well flavoured, so that my teacher may be pleased.'" The king obeyed his teacher's order without suspicion; that was his virtue, but here it became his undoing, for the deceitful enemy put on the teacher's form and made the disciple's devotion his weapon. The time was well chosen too: at the end of a long sacrifice everyone is tired and off guard. A demand for meat was odd, since a seer at the end of a sacrifice usually wants only pure food, yet the king suspected nothing. Devotion to one's teacher and faith are a king's virtues, the poet suggests, but discernment is needed too; and in this tale the fault lay not with the king but with the enemy's deceit.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६नरमांसभोजनम्, वसिष्ठस्य शापः

२४शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः सम्भ्रान्तमानसः।
तच्च रक्षः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत्॥

२५स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत्।
इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम्॥

२६स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत्।
मदयन्त्या नरश्रेष्ठ सामिषं रक्षसा हृतम्॥

२७ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भाजनं गतम्।
क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे॥

२८यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि।
तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः॥

ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಾಣಸಿಗನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡನು; ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣಸಿಗನ ವೇಷ ಧರಿಸಿದನು. ಎರಡು ಬಾರಿ ರೂಪ ಬದಲಿಸಿ — ಮೊದಲು ಗುರುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ, ಅನಂತರ ಬಾಣಸಿಗನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆ — ಅವನು ಕಪಟವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮನುಷ್ಯಮಾಂಸವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು — ಇದು ರುಚಿಯಾದ, ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ, ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ ಅನ್ನ, ತಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ರಾಜನು ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಂದ ಆ ಮಾಂಸಸಹಿತ ಭೋಜನವನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಬಡಿಸಿದನು. ವಿಪ್ರನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಾಂಸ ಮನುಷ್ಯನದೆಂದು ಅರಿತು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ರಾಜನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಈ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದುದರಿಂದ ಇದೇ ನಿನ್ನ ಭೋಜನವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ನೀನು ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗುವೆ. ಋಷಿಯ ಕೋಪ ಆತುರದ್ದು; ಅವನು ರಾಜನ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಥೆ ತೋರಿಸುವುದು — ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೋಪವಶದಿಂದ ಆಲೋಚಿಸದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಫಲವೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ರೂಪವೂ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಭೋಜನವೇ ನಿನ್ನ ಭೋಜನವಾಗುವುದು. ಭಾರತೀಯ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಪವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವಳೂ ಪತಿಯೊಡನೆ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಡಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುಂದೆ ಅವಳೇ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಶಾಪದಿಂದ ತಡೆಯುವಳು.

"At the king's command the cook was bewildered, and the rākṣasa then took the guise of a cook as well." Changing his form twice, first as the teacher to make the request, then as the cook to prepare the food, he completed his deception. "He brought the king human flesh, saying, 'Here is tasty food fit for an offering, a meal with meat, brought for you.' And the king, best of men, together with his wife Madayantī, served to Vasiṣṭha that meal of meat the rākṣasa had brought. The brahmin, knowing that the meat in the dish was human, was filled with great anger and said, 'Since you wish to give me such food, O king, this very food shall be yours; there is no doubt of it.'" He meant that the king would become a rākṣasa who ate human flesh. The seer's anger was swift; he did not stop to find out whether the king was innocent. The story shows that even great souls act without thinking when anger takes hold, and the consequences last long. The curse matched the deed, the food given becoming the giver's food, as curses in Indian stories so often mirror the offence. Note too the mention of Madayantī, the queen, who served the meal with her husband and who will soon hold him back from cursing in return.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७राज्ञः प्रतिशापोद्यमः, कल्माषपादनाम

२९ततः क्रुद्धस्तु सौदासस्तोयं जग्राह पाणिना।
वसिष्ठं शप्तुमारेभे भार्या चैनमवारयत्॥

३०राजन्प्रभुर्यतोऽस्माकं वसिष्ठो भगवानृषिः।
प्रतिशप्तुं न शक्तस्त्वं देवतुल्यं पुरोधसम्॥

३१ततः क्रोधमयं तोयं तेजोबलसमन्वितम्।
व्यसर्जयत धर्मात्मा ततः पादौ सिषेच च॥

३२तेनास्य राज्ञस्तौ पादौ तदा कल्माषतां गतौ।
तदाप्रभृति राजासौ सौदासः सुमहायशाः॥

३३कल्माषपादः संवृत्तः ख्यातश्चैव तथा नृपः।
स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः।
पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा॥

ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಸೌದಾಸನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಶಪಿಸತೊಡಗಿದನು; ಆದರೆ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆದಳು — ರಾಜನೇ, ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ನಮ್ಮ ಪ್ರಭು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತುಲ್ಯನಾದ ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡಲು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಪತ್ನಿಯ ವಿವೇಕವು ರಾಜನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ತೇಜೋಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೋಪಮಯವಾದ ಆ ನೀರನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ತನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಸುರಿದುಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ಆಗ ಈ ರಾಜನ ಪಾದಗಳು ಕಲ್ಮಾಷ — ಚಿತ್ರವರ್ಣ — ಆದವು. ಅಂದಿನಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ರಾಜ ಸೌದಾಸನು ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನಾದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಶಾಪಜಲವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೆ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಾತ್ಮತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪದ ಕ್ಷಣ ಕಳೆಯಿತು, ವಿವೇಕ ಮರಳಿ ಬಂತು. ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪತ್ನಿಯ ಮಾತು ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗುರುವಿಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

"Then Saudāsa in his anger took water in his hand and began to curse Vasiṣṭha in return, but his wife held him back. 'O king,' she said, 'the blessed seer Vasiṣṭha is our master; you cannot curse your family priest, who is like a god.'" Her good sense saved the king from a sin as grave as killing a brahmin. "So the righteous king poured out that water, charged with anger and fierce power, and sprinkled it on his own feet. At once the king's feet became spotted, and from then on the glorious King Saudāsa was known as Kalmāṣapāda, Spotted-foot." Had the water of the curse fallen on the ground it would have burned the crops, so the king took its effect upon himself, proof that he was truly righteous. "Then the king and his wife bowed down again and again and told Vasiṣṭha what had been said by the one in a brahmin's form." Wrongly cursed, the king still bowed to his teacher and told him the truth; the moment of anger had passed and discernment had returned. Vālmīki here explains the origin of the famous Ikṣvāku name Kalmāṣapāda, and the queen's words show how subtle dharma is: even when unjustly cursed, one should not curse one's teacher in return.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

८शापस्य अन्तः, कथायाः समाप्तिः

३४तच्छ्रुत्वा पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत्।
पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम्॥

३५मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः।
नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम्॥

३६कालो द्वादशवर्षाणि शापस्यान्तो भविष्यति।
मत्प्रसादाच्च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि॥

३७एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिसूदनः।
प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत्॥

३८तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम्।
आश्रमस्य समीपेऽस्य यन्मां पृच्छसि राघव॥

३९तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम्।
विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च॥

ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಡಿದ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ನಾನು ನುಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲಾಗದು; ಆದರೆ ನಿನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಋಷಿಯ ವಾಣಿ ಅಮೋಘ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಮಾತ್ರ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ; ಅನಂತರ ಶಾಪ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು, ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಕಳೆದುದನ್ನು ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮರೆವೂ ಅನುಗ್ರಹವೇ — ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಜನಿಗೆ ದುಃಖಕರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಆ ರಾಜನು ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಘವನೇ, ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಆ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಯಜ್ಞದ ಶುಭ ಸ್ಥಾನ. ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಹರ್ಷಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಲವಣವಧೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಈ ಕಥೆ ಶಿಕ್ಷಣಪ್ರದ — ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪಟದ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು, ಶತ್ರುವಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಡ. ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತರೂ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯಲಾರ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಮರೆವಿನಿಂದ ರಾಜನ ಮನಃಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳ ಶಾಪಾನುಗ್ರಹಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ರಮ ಇದು.

"Hearing this from the lord of kings, and learning of the wrong the rākṣasa had done, Vasiṣṭha spoke again to that bull among kings. 'What I said in the grip of rage cannot be made void, but I will grant you a boon. The term shall be twelve years, and then the curse will end; and by my grace, lord of kings, you will not remember what has passed.'" A seer's word never fails, so the curse could not be withdrawn, only limited; and the forgetting was itself a mercy, since memory of what he had done as a rākṣasa would have tormented the king. "So that king, destroyer of foes, lived out the curse, won back his kingdom and protected his people once more. And this fine sacrificial ground you ask me about, Rāghava, near this hermitage, was Kalmāṣapāda's." When he had heard that dreadful tale of the lord of kings, Śatrughna saluted the great seer and went into his leaf hut. For Śatrughna, on his way to kill Lavaṇa, the story carried a lesson: beware a rākṣasa's deceit, and leave no remnant of an enemy. Vasiṣṭha's grace is also worth noting: knowing his mistake, he could not revoke the curse, but he limited its term and spared the king's mind by forgetting. That is the usual pattern of a seer's curse and his grace.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

२८ पदानि
मासमात्रोषितः ६५.१ मासपर्यन्तं निवासं कृतवान्
सन्धिः
मात्र + उषितः → मात्रोषितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मासः एव मासमात्रम् (मयूरव्यंसकादिः); तावत् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
द्विरात्रम् ६५.२ रात्रिद्वयं यावत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्वयोः रात्र्योः समाहारः — द्विगुः (समासान्तः अच्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
मुनिसत्तमम् ६५.३ श्रेष्ठं मुनिम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कृत्यादिहागतः ६५.४ कार्यवशात् अत्र आगतः
सन्धिः
कृत्यात् + इह → कृत्यादिह — जश्त्वम् (त् → द्); इह + आगतः → इहागतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
विभक्तिः
‘कृत्यात्’ पञ्चमी (हेतौ); ‘आगतः’ प्रथमा, एकवचनम्
वारुणीम् ६५.४ वरुणसम्बन्धिनीं पश्चिमां (दिशम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वरुण’ शब्दात् अण्, ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मुनिपुङ्गवः ६५.५ मुनिश्रेष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनिषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
निर्विशङ्कः ६५.६ निःशङ्कः
सन्धिः
निर् + विशङ्कः — रेफस्य व्यञ्जनेन संयोगः
समासः
निर्गता विशङ्का यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
यज्ञविभूतीयं ६५.८ यज्ञस्य वैभवचिह्नम्
सन्धिः
यज्ञविभूतिः + इयम् → यज्ञविभूतीयम् — विसर्गलोपे सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
यज्ञस्य विभूतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘इयम्’ सर्वनाम
विभक्तिः
‘यज्ञविभूतिः’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् + ‘इयम्’
बभूवायतनम् ६५.९ स्थानम् आसीत्
सन्धिः
बभूव + आयतनम् → बभूवायतनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः
‘बभूव’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आयतनम्’ प्रथमा, एकवचनम्
अतिधार्मिकः ६५.१० अत्यन्तं धर्मनिष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वीर्यवान् + अतिधार्मिकः’ → ‘वीर्यवानतिधार्मिकः’ इति नकारस्य स्वरेण योगः
समासः
अतिशयेन धार्मिकः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चञ्चूर्यमाणम् ६५.११ इतस्ततः पुनः पुनः विचरत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चर्’ धातोः यङन्तात् शानच्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राक्षसद्वयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शार्दूलरूपिणौ ६५.१२ व्याघ्ररूपधारिणौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शार्दूलस्य रूपम् अस्ति ययोः तौ — इनि-प्रत्ययान्तम् (बहुव्रीह्यर्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
निर्मृगम् ६५.१३ मृगरहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निर्गताः मृगाः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
महेषुणा ६५.१३ महता बाणेन
सन्धिः
महा + इषुणा → महेषुणा — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महान् इषुः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विगतामर्षः ६५.१४ क्रोधरहितः
सन्धिः
विगत + अमर्षः → विगतामर्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विगतः अमर्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जघ्निवान् ६५.१६ हतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः क्वसु
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अन्तरधीयत ६५.१७ अदृश्यः अभवत्
सन्धिः
अन्तर् + अधीयत → अन्तरधीयत — रेफस्य स्वरेण संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘अन्तर् + धा’ धातुः (कर्मकर्तरि)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बहुवर्षगणायुतः ६५.१९ बहुवर्षपर्यन्तं प्रवृत्तः
सन्धिः
गण + आयुतः → गणायुतः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
बहूनां वर्षाणां गणः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन आयुतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वसिष्ठरूपी ६५.२० वसिष्ठस्य रूपं धृतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वसिष्ठस्य रूपम् अस्य अस्ति — इनि-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ब्रह्मरूपिणा ६५.२२ ब्राह्मणवेषधारिणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ब्रह्मणः (ब्राह्मणस्य) रूपम् अस्य अस्ति — इनि-प्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
संस्कारकुशलान् ६५.२२ पाकसंस्कारे निपुणान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सूदान् + संस्कार’ इति नकारः
समासः
संस्कारे कुशलाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्भ्रान्तमानसः ६५.२४ व्याकुलचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्भ्रान्तं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सूदवेषम् ६५.२४ पाचकस्य रूपम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूदस्य वेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कल्माषताम् ६५.३२ चित्रवर्णत्वम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कल्माष’ शब्दात् तल्-प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कल्माषपादः ६५.३३ चित्रपादः (सौदासस्य नाम)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कल्माषौ पादौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रोषपरीतेन ६५.३५ क्रोधाविष्टेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रोषेण परीतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपभुज्यारिसूदनः ६५.३७ भुक्त्वा शत्रुनाशकः
सन्धिः
उपभुज्य + अरिसूदनः → उपभुज्यारिसूदनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अरीन् सूदयति इति अरिसूदनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘उपभुज्य’ ल्यबन्तम्; ‘अरिसूदनः’ प्रथमा, एकवचनम्
सुदारुणाम् ६५.३९ अतिभयङ्कराम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु दारुणा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्