॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 52ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ

ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರವೇಶ, ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನ ದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಬಂದುದರ ನಿವೇದನೆ, ಕಾಲದ ಗತಿಯ ಉಪದೇಶ, ರಾಮನ ಶಾಂತಿ

ಕೇಶಿನೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ರಘುನಂದನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಹೊರಟನು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗುತ್ತಲೇ ಆ ಮಹಾರಥನು ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಗರವು ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು — ಆದರೆ ನಗರದ ಹರ್ಷವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ; ತಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ದುಃಖ ಉಂಟಾಯಿತೆಂಬುದು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ?’ ಎಂದು ಅತ್ಯಂತ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿಂತೆ ಇದು — ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ನಿವೇದನೆಯು ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೆಂಬ ಭಯ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾದ ರಾಮನ ಅರಮನೆಯು ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿತು. ಆ ನರೋತ್ತಮನು ರಾಜನ ಅರಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ, ಯಾರೂ ತಡೆಯದೆ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಶಶಿಸಂನಿಭಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ) ಎಂಬುದು ಅರಮನೆಯ ಶುಭ್ರತೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಜನ ಹೃದಯ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಅವಾಙ್ಮುಖಃ’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವನು) ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲೂ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಶಿನಿಯ ಬದಲು ‘ಗೋಮತ್ಯಾಮ್’ (ಗೋಮತಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ‘ಕೇಶಿನ್ಯಾಮ್’ ಎಂದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸಂಗತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ಸುಮಹಾಮತಿಃ’ (ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೂಚಿಸುವುದು ಇದು — ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ನಿವೇದನೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ದೀನನಾದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅಣ್ಣ ರಾಘವನನ್ನು ಅವನು ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ರಾಮನೂ ಎರಡು ದಿನಗಳನ್ನು ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಕಳೆದನೆಂಬುದು ಅವನ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೀನ. ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೈಮುಗಿದು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ದೀನವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾ ವಹಿಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶುಭವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಯ್ದು, ವೀರನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಶುಭಾಚಾರವುಳ್ಳ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಪಾದಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ — ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಾರದೆಂದು ಅವನು ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪವನ್ನಾಗಲೀ ಅವಳ ಸಂದೇಶವನ್ನಾಗಲೀ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶುಭಾಚಾರಾಂ ಯಶಸ್ವಿನೀಮ್’ (ಶುಭಾಚಾರವುಳ್ಳ ಯಶಸ್ವಿನಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೂ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮತ್ತೆ ಪಾದಸೇವೆ ಮಾಡಲು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಸೇವೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ದುಃಖಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಮನ ಸೇವಕನೇ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೇ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಕಾಲದ ಗತಿಯೇ ಹೀಗೆ. ನಿನ್ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಮನಸ್ವಿಗಳೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಸಂಚಯಗಳೂ ಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಏರಿಕೆಗಳು ಪತನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಸಂಯೋಗಗಳು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಜೀವನವು ಮರಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಇದೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ಹೆಂಡತಿಯರಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ಧನದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಡಬಾರದು; ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಯೋಗವು ನಿಶ್ಚಿತ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ; ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡದು? ನಿನ್ನಂತಹ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಘವನೇ, ಆ ಅಪವಾದವು ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ರಾಜನೇ, ಯಾವ ಅಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದೇ ಅಪವಾದ — ರಾಜನೇ, ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ — ನಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ದುರ್ಬಲ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತರ್ಕ ಚತುರವಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಶೋಕಿಸಿದರೆ ಪೌರರು ‘ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯೂ ಅವಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು; ಹೀಗಾದರೆ ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪರರ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯೂ ಇವರು ಹಗಲಿರುಳು ಅವಳದೇ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನೇ ದೃಢನಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ — ಪಾತ್ರಗಳ ಅದಲುಬದಲು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ದುರ್ಬಲಾಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದುರ್ಬಲ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕಠೋರವೂ ಹೌದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ವೀರನಿಗೆ ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಇದು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಿದುದರಿಂದ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ದುಃಖದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಬಂದಿದೆ, ಸಂತಾಪವೂ ದೂರವಾಗಿದೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನಿನ್ನ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಾನು ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನು ತಮ್ಮನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನಾದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಕಿರಿಯವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿವೃತ್ತಿಃ’ ಎಂದರೆ ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಶಾಂತಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಶಾಂತಿ ಹೊರಗಿನದು ಮಾತ್ರವೆಂಬಂತಿದೆ — ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ; ಮುಂದೆ ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಸೀತಾಪ್ರತಿಮೆಯಿಂದ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಸಂಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ನೃಗರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿತೋಷಶ್ಚ ಮೇ ವೀರ ಮಮ ಕಾರ್ಯಾನುಶಾಸನೇ’ (ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ) ಎಂದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಕಾರಣ. ‘ಮಿತ್ರವತ್ಸಲಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಶೀಲತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವು ಗೃಹಧರ್ಮವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕವಿಯು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗೂಢವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ