॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 53ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನೃಗನ ಶಾಪದ ಕಥೆ

ಪೌರಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ, ನೃಗನ ಗೋದಾನ, ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿವಾದ, ರಾಜನು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದರಿಂದ ಓತಿಕ್ಯಾತವಾಗುವ ಶಾಪ, ವಾಸುದೇವನಿಂದ ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ದುಃಖದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ. ನೀನು ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸುವವನು. ಶುಭಲಕ್ಷಣನೇ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು, ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪೌರಜನರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಅದು ನನ್ನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಮುಖರು, ಪುರೋಹಿತರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಪುರುಷರು ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆಯಿಸು. ಯಾವ ರಾಜನು ದಿನದಿನವೂ ಪೌರರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಮುಚ್ಚಿದ, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ಘೋರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಸೀತಾತ್ಯಾಗದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವು ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಾರದೆಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ. ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು ಅಲ್ಪಕಾಲದಂತೆ ತೋರಬಹುದು; ಆದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ಅದೂ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ. ‘ಮರ್ಮಾಣಿ ಕೃಂತತಿ’ (ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಂವೃತ’ ನರಕವೆಂದರೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ನರಕ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಉಲ್ಲೇಖವು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ನ್ಯಾಯವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದರ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಕ್ಷಣವೇ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ; ಮಕ್ಕಳ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳದವನು ಪಿತೃಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಉಪದೇಶದ ಭಾವ.

ಈ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ರಾಮನು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೇಳಿಬರುವಂತೆ, ಹಿಂದೆ ನೃಗನೆಂಬ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭೂಪಾಲನಿದ್ದನು. ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತ, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಶುಚಿ. ಆ ನರದೇವನು ಒಮ್ಮೆ ಪುಷ್ಕರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕರುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಭೂದೇವತೆಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನು. ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ಆಗ ಬೇರೆ ಹಸುಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಕರುವಿನೊಡನೆ ಒಂದು ಹಸು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗಿ, ರಾಜನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಉಂಛವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನದಾಗಿತ್ತು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕಳೆದುಹೋದ ಹಸುವನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಎಲ್ಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದರೂ ಅದನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಕನಖಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಕಂಡನು — ಅದು ಆರೋಗ್ಯದಿಂದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದರ ಕರು ಮುದಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅದರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ “ಶಬಲೇ, ಬಾ” ಎಂದು ಕರೆದನು; ಆ ಹಸು ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿತು. ಹಸಿದಿದ್ದ ಆ ದ್ವಿಜನ ಪರಿಚಿತ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಆ ಹಸು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಜನ ದೋಷವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾದುದು; ದಾನಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಸುವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಕೊಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಅದರ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಉಂಛವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು ಜೀವಿಸುವುದು — ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಆ ಒಂದು ಹಸುವೇ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿತ್ತು. ಹಸು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಿಂದಿನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಪಶುವಿನಲ್ಲೂ ಇರುವ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೂ ಸ್ಮರಣೆಗೂ ನಿದರ್ಶನ. ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೇರಿಹೋದುದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ದಾನದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ದಾನಿಯೇ ಹೊಣೆಗಾರನೆಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ. ಒಡೆಯನ ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಹುಡುಕಾಟ — ಇವು ಅವನ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕನಖಲವು ಗಂಗಾತೀರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥ; ಅಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದಾನವಾಗಿ ಪಡೆದ ಹಸುವನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದನು.

‘ಆ ಹಸುವನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದ ವಿಪ್ರನೂ ಬೇಗನೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ ಆ ಋಷಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಹೇಳಿದನು — “ಇದು ನನ್ನ ಹಸು; ರಾಜಸಿಂಹನಾದ ನೃಗನು ಮುಟ್ಟಿ ನನಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನು.” ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಡುವೆ ದೊಡ್ಡ ವಿವಾದವಾಯಿತು. ಪರಸ್ಪರ ವಾದಿಸುತ್ತ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದಾನಿಯಾದ ನೃಗನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ರಾಜಭವನದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹಗಲಿರುಳು ತಂಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ನೃಗನ ತೀರ್ಮಾನ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆಗ ಅವರು ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತರೂ ಕ್ರುದ್ಧರೂ ಆದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ಘೋರವಾದ ಶಾಪವಾಕ್ಯವನ್ನು ನುಡಿದರು — “ರಾಜನೇ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬಂದ ಅರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೀನು ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕಾಣದ ಓತಿಕ್ಯಾತ (ಕೃಕಲಾಸ) ಆಗುವೆ; ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು, ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಹಾಗಿರುವೆ.”’ ಶಾಪದ ಮೂಲವು ದಾನದ ದೋಷವಲ್ಲ, ರಾಜನು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದು — ಇದೇ ರಾಮನ ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ. ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ನಿರ್ದೋಷಿಗಳು — ಒಬ್ಬನು ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದಾನವಾಗಿ ಪಡೆದುದನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ರಾಜನೇ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಅದೃಶ್ಯತೆಯು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲ — ಅರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಾಣದವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಓತಿಕ್ಯಾತ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜಂತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವು ದಂಡದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಿನ ತಂಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ಏಕೆ ದರ್ಶನ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಥೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಪ್ರಮಾದವಾಗಲಿ ರಾಜನ ಅನವಧಾನವಾಗಲಿ, ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ದೋಷ ರಾಜನದೇ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾದು ನಿಲ್ಲಬಾರದೆಂದು ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು — “ನೀನು ಓತಿಕ್ಯಾತನಾಗಿ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವೆ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯದುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ವಾಸುದೇವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಮನುಷ್ಯರೂಪಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಅವತರಿಸುವನು. ರಾಜನೇ, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವನು; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನಿಷ್ಕೃತಿಯಾಗುವುದು. ಭೂಮಿಯ ಭಾರವನ್ನು ಇಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನರನಾರಾಯಣರಿಬ್ಬರೂ ಕಲಿಯುಗವು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಅವತರಿಸುವರು.” ಹೀಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸಂತಾಪರಹಿತರಾದರು; ದುರ್ಬಲವಾದ, ಮುದಿಯಾದ ಆ ಹಸುವನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಆ ರಾಜನು ಆ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಶಾಪವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಷ್ಟವೂ ನಿರಾಶೆಯೂ ರಾಜರಿಗೆ ದೋಷವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬರಲಿ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ರಾಜನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ; ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಹೋಗು, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಜನರನ್ನು ಎದುರುನೋಡು.’ ಶಾಪದಲ್ಲೂ ಅನುಗ್ರಹವು ಅಡಗಿದೆ — ಮೋಕ್ಷದ ಕಾಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲೇ ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ನೃಗೋದ್ಧಾರದ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಹಸುವನ್ನು ಮೂರನೆಯವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು — ವಿವಾದದ ಮೂಲವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸಂತಾಪರಹಿತರಾದರು. ಕಥೆಯ ಉಪದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೂ ರಾಜನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ದೋಷ. ನೃಗನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಒಂದೇ ಅನವಧಾನದಿಂದ ದೀರ್ಘ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಗುಣಗಳು ಅನೇಕವಿದ್ದರೂ ಮಾಡದೆ ಬಿಟ್ಟ ಒಂದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅವು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಭಿವರ್ತಂತು ಕಾರ್ಯಿಣಃ’ (ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬರಲಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯು ರಾಮನ ನ್ಯಾಯದ ಬಾಗಿಲು ಸದಾ ತೆರೆದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ನಂತರ ನೃಗನು ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ