॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 51ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದುರ್ವಾಸನ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಮತ್ತು ಭೃಗುಶಾಪದ ಕಥೆ

ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದ ಭೃಗುಪತ್ನಿಯ ವಧೆಯ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶಾಪದ ಕಥೆ, ರಾಮನ ಭವಿಷ್ಯ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ, ಕೇಶಿನೀತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲು ಸೂತನು ಋಷಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ಅತ್ರಿಯ ಮಗನಾದ ದುರ್ವಾಸನೆಂಬ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಾಕಾಲವನ್ನು ಕಳೆದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ನೋಡಲು ಸ್ವತಃ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನ ಎಡಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಿನಯಶೀಲನಾದ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಗಳಿಗೂ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನು. ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಗತ, ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಜನು ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ತಂಗಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಪರಮರ್ಷಿಗಳ ನಡುವೆ, ಸೂರ್ಯನು ನಡುಹಗಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಅತಿಮಧುರ ಕಥೆಗಳು ನಡೆದವು. ಅನಂತರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಥೆಯ ನಡುವೆ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಅತ್ರಿಯ ಮಗನಾದ ತಪೋಧನ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಭಗವಂತನೇ, ನನ್ನ ವಂಶವು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಉಳಿಯುವುದು? ನನ್ನ ರಾಮನ ಆಯುಸ್ಸೆಷ್ಟು, ಇತರ ಪುತ್ರರ ಆಯುಸ್ಸೆಷ್ಟು? ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಮಕ್ಕಳಾಗುವರೋ ಅವರ ಆಯುಸ್ಸೆಷ್ಟು? ಭಗವಂತನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ನನ್ನ ಈ ವಂಶದ ಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳು. ರಾಜ ದಶರಥನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು.’ ದಶರಥನ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಂದೆಯ ಸಹಜ ಚಿಂತೆ — ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ವಂಶದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು. ದುರ್ವಾಸನು ಉಗ್ರಕೋಪಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಭವಿಷ್ಯದ್ರಷ್ಟಾರನಾದ ಋಷಿ. ಪ್ರಸಂಗ ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ, ರಾಜಪುರೋಹಿತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ದೃಢವಾದುದು. ‘ಪ್ರಗ್ರಹಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮುನಿಗಳ ಮುಂದೆ ಅಭಿಮಾನರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ವಾರ್ಷಿಕ್ಯಮ್’ ಎಂದರೆ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವಾಸ — ಋಷಿಗಳು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಮ್ಯಯಾ’ — ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ ಹೇಳು ಎಂಬ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಸ್ವತಃ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಥನ ಕೇಳಿದ ಮಾತಲ್ಲ, ಸ್ವಾನುಭವ. ದಶರಥನು ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಂಶದ ಪರಿಮಾಣ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುತ್ರರ ಆಯುಸ್ಸು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳ ಆಯುಸ್ಸು. ಇವುಗಳಿಗೆ ದುರ್ವಾಸನು ಒಂದೇ ಕಥೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಮೂಲ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿದೆ. ಮುನಿಯ ಸೂರ್ಯಸದೃಶತೆ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೈತ್ಯರು ಭೃಗುವಿನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು; ಅವಳು ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಅವಳು ಅವರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುರೇಶ್ವರ ವಿಷ್ಣುವು ಹರಿತವಾದ ಅಂಚುಳ್ಳ ಚಕ್ರದಿಂದ ಭೃಗುಪತ್ನಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಭೃಗುಕುಲೋದ್ಧಾರಕನಾದ ಭೃಗುವು ತಟ್ಟನೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಶತ್ರುಕುಲಸಂಹಾರಕನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು — ಜನಾರ್ದನನೇ, ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದಿದ್ದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಂದುದರಿಂದ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪತ್ನಿಯ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಘಾತವಾದ ಭೃಗುವು ತನ್ನೊಳಗೇ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು — ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟನು. ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಭೃಗುವು ಆ ದೇವನನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿತನಾದ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ದೇವನು ಹೇಳಿದನು — ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭೃಗುವಿನಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಗನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಮಾನದನೇ, ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ರಾಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಶಾಪದ ಫಲ. ವಿಷ್ಣುವು ಭಕ್ತನಾದ ಭೃಗುವಿನ ಶಾಪವನ್ನೂ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತವಾತ್ಸಲ್ಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತ. ‘ಅವಧ್ಯಾಂ ಪತ್ನೀಮ್’ — ಸ್ತ್ರೀ ಅವಧ್ಯಳು ಎಂಬುದು ಧರ್ಮ; ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಫಲವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸಂಗ (11.2–20.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ದೈವಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕವಿ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯದ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗುವಿನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವೂ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಕೋಪದಿಂದ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ‘ಸ್ವಾತ್ಮನಾ ಭಾವಿತಃ’, ಅಂದರೆ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ದೇವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ವಿರೋಧ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಋಷಿಪತ್ನಿಯ ಶರಣು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಣೆ ಋಷಿಪತ್ನಿಯ ಧರ್ಮ, ದೈತ್ಯರ ವಧೆ ದೇವನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಶಾಪ ಹುಟ್ಟಿತು. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಲ್ಲೂ ಪ್ರಜಾಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪತಿಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ. ‘ರಿಪುಕುಲಾರ್ದನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷಣ ಭೃಗುವಿನ ಕೋಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಇಂದು ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಂದನು.

‘ಭೃಗುಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆ ಮಹಾ ಫಲವನ್ನು ರಾಮನು ಅನುಭವಿಸುವನು; ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವನು. ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು ಸುಖಿಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧರೂ ಆಗುವರು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳೂ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ಪರಮ ದುರ್ಜಯನಾದ ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳನ್ನು ಬಹು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾಗುವರು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯು ರಾಜನ ವಂಶದ ಹಿಂದಿನದನ್ನೂ ಮುಂದಿನದನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಮೌನವಾದನು. ಆ ಮುನಿ ಮೌನವಾಗಲು ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಗಳಿಗೂ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಕಾಲ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು — ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನೂರು. ಅಶ್ವಮೇಧಗಳು, ರಾಜವಂಶಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರ ಜನನ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುವುವು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಸೀತೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಲವ-ಕುಶರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯ ಭವಿಷ್ಯವೂ ಶುಭವಾದುದು. ‘ಪರಮದುರ್ಜಯಃ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದರೂ ಅವನು ಅಜೇಯ. ‘ಗತಾಗತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಂಶದ ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ … ತ್ಯಜಿಸುವನು’ (ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿತ್ ಕರಣೇ ತ್ವಾಂ ಚ ಮೈಥಿಲೀಂ ಚ… ಸಂತ್ಯಜಿಷ್ಯತಿ) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಿದೆ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ವಾಸನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಎರಡು ಮುಖಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸು. ರಾಮನ ದುಃಖವು ಅವನ ಮಹತ್ವದ ಭಾಗ, ಪರಾಜಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅರಿಯಲೆಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಮೇಧದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ; ಅಲ್ಲೇ ಲವ-ಕುಶರು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡುವರು.

‘ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗದು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಬೇರೆಡೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವನು. ರಾಘವನೇ, ಹೀಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು; ನರೋತ್ತಮನೇ, ಸೀತೆಗಾಗಲಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಲಿ ದೃಢನಾಗಿರು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನೂ ರಘುವಂಶದವನೇ. ಸೂತನ ಆ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹರ್ಷ — ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ದೈವನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದುದು, ಅವಳಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾಗುವರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಲು, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಗ ಕೇಶಿನೀನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದರು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ ‘ಗೋಮತೀ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಕೇಶಿನೀ’. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ — ‘ಅನ್ಯತ್ರ ನ ತ್ವಯೋಧ್ಯಾಯಾಮ್’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಬೇರೆಡೆ) — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಲವ-ಕುಶರ ಅಭಿಷೇಕದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ‘ನಾನ್ಯಥಾ ತದ್ ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗದು) ಎಂಬ ಮಾತು ದೃಢವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಋಷಿವಚನ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗದು. ‘ಸೀತಾರ್ಥೇ ರಾಘವಾರ್ಥೇ ವಾ’ — ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿಯೂ ದುಃಖಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಭವಿಷ್ಯವೂ ನಿಯತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗವು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಆರಂಭದಲ್ಲಿದ್ದ ದುಃಖ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ರಾಮನ ಭವಿಷ್ಯದ ಶುಭಾಂಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ ಹೊರಟಿತು; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಈಗ ಆಶ್ವಸ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಾರಿಯ ರಾತ್ರಿವಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರುಪ್ರಯಾಣವೂ ಹೋದಂತೆಯೇ ಎರಡು ದಿನಗಳದ್ದು. ಕೇಶಿನೀ ನದಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದರು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ