ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಮಂತ್ರರ ಸಂವಾದ
ದೈವವನ್ನು ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪ, ದುರ್ವಾಸನ ಹಳೆಯ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದು
ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಘೋರ ಸಂತಾಪಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಯೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿಯೇ, ಸೀತೆಯ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡು. ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ರಾಘವನಿಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು? ಸಾರಥಿಯೇ, ರಾಘವನಿಗೆ ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಕೆ ದೈವದಿಂದಲೇ ಆಯಿತೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೈವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಅಸುರರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಆ ರಾಘವನೂ ದೈವಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ನಿರ್ಜನವಾದ ದಂಡಕವನದಲ್ಲಿ, ಆ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ, ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸಿದನು. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಸೀತೆಯ ಈ ಗಡೀಪಾರು; ಪುರಜನರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾಡಿದ ಇದು ನನಗೆ ಕ್ರೂರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನೇ, ಕೀಳುಮಾತಾಡುವ ಪುರಜನರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಒದಗಿದ ಈ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರವಿದೆ?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕ್ರೂರವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಹೃದಯ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೂ ಪುರಜನರ ಮೇಲೂ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯೋ ಹಿ ದೇವಾನ್… ನಿಹನ್ಯಾತ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂಥ ವೀರನೂ ದೈವದ ಮುಂದೆ ವಿವಶ. ವನವಾಸದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಜೀವನವೇ ದುಃಖಗಳ ಸರಣಿ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೀನಾರ್ಥವಾದಿಭಿಃ’ ಎಂಬುದು ಪುರಜನರ ನಿಂದೆ — ತುಚ್ಛ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾತನಾಡುವ ಅವರು ಮಹಾ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು. ‘ಯಶೋಹರೇ ಕರ್ಮಣಿ’ — ಅವನು ಪರಿತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಹಾನಿಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಕ್ಷಕವೆಂದಲ್ಲ. ‘ಮಂತ್ರಸಾರಥಿಮ್’ ಎಂಬ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಶೇಷಣ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ರಥ ನಡೆಸುವವನಲ್ಲ, ರಾಜಕುಲದ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೇ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ — ಈ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣವಿದೆಯೇ, ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆಯೇ?
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಡಿದ ಈ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಮೈಥಿಲಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಮುಂದೆ ವಿಪ್ರರು ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದ್ದರು — ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ದುಃಖಮಯನಾಗಿ, ಸುಖವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಾಗುವನು; ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅನಂತರ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಶತ್ರುಘ್ನ-ಭರತರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ವೃದ್ಧ ಸಾರಥಿ, ದಶರಥನ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ; ಅವನಿಗೆ ರಾಜಕುಲದ ಗೂಢ ರಹಸ್ಯಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ. ಅವನ ಉತ್ತರವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಕೋ ಧರ್ಮಾಶ್ರಯಃ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಮಾಧಾನ — ಇದು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾದ ದೈವವೇ. ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಮನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುವನು ಎಂಬ ಕಥೆಯ ದೂರಸೂಚನೆ. ‘ವಿಸೌಖ್ಯಭಾಕ್’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸುಖರಹಿತ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾ’ ಎಂಬ ಪದ — ಅವನು ಆದರದಿಂದ, ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನೀನು, ಮೈಥಿಲಿ, ಶತ್ರುಘ್ನ-ಭರತರು — ಅಂದರೆ ರಾಮನು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು. ‘ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ’ — ಇದು ತಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅನಂತರ ಆಗುವುದು. ದೈವದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಇದು ರಾಮನ ಕ್ರೌರ್ಯವಲ್ಲ, ನಿಯತಿಯ ಫಲ.
‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಇದನ್ನು ನಿನಗಾಗಲಿ ಭರತನಿಗಾಗಲಿ ಹೇಳಬಾರದು ಎಂದು ರಾಜನು ನಿಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು — ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಇದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಜನರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಯು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಸೂತನೇ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಜನರ ಮುಂದೆ ನೀನು ಇದನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ಆ ಲೋಕಪಾಲನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ನಾನು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದು — ಇದು ನನ್ನ ನಿಲುವು, ಸೌಮ್ಯನೇ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸರ್ವಥಾ ನಾನು ಇದನ್ನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಾರದು; ಆದರೂ, ರಘುನಂದನನೇ, ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ ಕೇಳು. ಹಿಂದೆ ರಾಜನು ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ದೈವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ, ಅದರಿಂದಲೇ ಇಂಥ ಶೋಕಭರಿತ ದುಃಖವು ಒದಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೀನು ಇದನ್ನು ಭರತನ ಮುಂದಾಗಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಹೇಳಬಾರದು.’ ಅವನ ಗಂಭೀರಾರ್ಥದ ಪದಗಳುಳ್ಳ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಸೂತನಿಗೆ ‘ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು’ ಎಂದನು. ಸುಮಂತ್ರನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಒಂದು ಕಡೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂಬ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖದ ನಿವಾರಣೆ. ‘ದೈವಂ ದುರತಿಕ್ರಮಮ್’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ಷರತ್ತಿನೊಡನೆ — ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ನಾಸ್ತ್ಯವಕ್ತವ್ಯಂ ಮಯಾ ತವಾಗ್ರತಃ’ (ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಾನು ಹೇಳಬಾರದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸರ್ವಥೈವ ನ ವಕ್ತವ್ಯಮ್’ (ಸರ್ವಥಾ ಹೇಳಬಾರದು) ಎಂದಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಸಂಕೋಚ ಹೆಚ್ಚು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಸರ್ಗವು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಓದುಗನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕ. ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಸಾರಥಿಯ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ವ್ರತ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಅವನು ದೈವವನ್ನೇ ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥