ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು
ಸುಮಂತ್ರನು ರಥವನ್ನು ತಂದದ್ದು, ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಗೋಮತೀತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋದನ, ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದ್ದು
ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿಯೇ, ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಶುಭವಾದ ಆಸನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಾನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕಾಗಿದೆ; ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ತಾ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖ ಒಣಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ದೀನವಾಗಿದೆ — ಅವನು ರಾತ್ರಿಯನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಕಳೆದನೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಆದೇಶದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವೋಪರಿ. ‘ರಾಜವಚನಾತ್’ (ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಸುಖಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ರಥವನ್ನು ತಂದು, ಮಿತ್ರರ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಈ ರಥ ಬಂದಿದೆ; ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ವೃದ್ಧ ಸಾರಥಿ, ದಶರಥನಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದವನು; ರಾಮನ ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸಿದವನು ಅವನೇ. ಈಗ ಅವನು ಸೀತೆಯ ವನಗಮನದ ರಥವನ್ನೂ ನಡೆಸಲಿದ್ದಾನೆ — ಇತಿಹಾಸದ ಕರುಣಾಜನಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ರಥದ ಸುಖಶಯ್ಯೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಆಸನ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕೊನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮವಾಜಿಭಿಃ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು — ಪ್ರಯಾಣ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯಲೆಂದು. ಸುಮಂತ್ರನು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನಿಗೂ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೂ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೂ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ.
ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ನೀನು ಈ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜನಲ್ಲಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದೆಯಂತೆ; ರಾಜನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ. ದೇವಿ ವೈದೇಹಿ, ನಮ್ಮ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ಬೇಗನೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಋಷಿಗಳ ಶುಭ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವೆನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಎರಡರ್ಥದ್ದು — ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ‘ಅಪನೇಯಾ ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಅಪನಯನ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ದೂರೀಕರಣ ಎಂಬ ಛಾಯೆಯೂ ಇದೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವೈದೇಹಿಯು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಹೊರಡಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಳು. ಅವಳು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧಳಾದಳು — ‘ಈ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಧನಗಳನ್ನೂ ಮುನಿಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ, ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ಮುನಿಪತ್ನಿಯರಿಗಾಗಿ ಉಡುಗೊರೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಓದುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಯಾತ್ರೆ ಗಡೀಪಾರು ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಸೀತೆಯ ಉದಾರತೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ತಪಸ್ವಿನಿಯರಿಗೆ ಕೊಡಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಂತಃಸಂಘರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಖಂಡದ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವರದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ಇದನ್ನು ವರದ ಪೂರೈಕೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕರುಣರಸದ ಮೂಲ; ಓದುಗನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.
ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಬಹಳ ಅಶುಭಗಳನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಮೈ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಹೃದಯವು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮ ತಳಮಳವೂ ತೀವ್ರ ಅಧೈರ್ಯವೂ ಇದೆ. ವಿಶಾಲನೇತ್ರನೇ, ಭೂಮಿಯೇ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೇ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಲಿ ತಾನೆ? ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅತ್ತೆಯರಿಗೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ, ಪುರದಲ್ಲೂ ಜನಪದದಲ್ಲೂ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕುಶಲವಾಗಿರಲಿ ತಾನೆ?’ ಹೀಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲಗಣ್ಣು ಅದುರುವುದು ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ಲೋಕದ ನಂಬಿಕೆ. ಸೀತೆಯ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವಳ ಹೃದಯವು ಮುಂದಿನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅವಳ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ, ರಾಮನ, ಅತ್ತೆಯರ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ — ಇದು ಅವಳ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಸ್ವಭಾವದ ದರ್ಶನ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಮಂಗಳವಾಗಿದೆ’ ಎಂದನು. ‘ಹೃಷ್ಟ ಇವ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ) — ಹೊರಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಒಳಗೆ ಶೋಷಣೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದ್ವಂದ್ವಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಾಸಾಮ್ ಅವಿಶೇಷತಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೀತೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಇಕಾರವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಕ್ರಮ — ಕಣ್ಣಿನ ಅದುರುವಿಕೆ, ಮೈನಡುಕ, ಹೃದಯದ ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ, ತಳಮಳ, ಅಧೈರ್ಯ, ಭೂಮಿಯ ಶೂನ್ಯತೆ — ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ ಸೀತೆಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಗೋಮತೀತೀರದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹೂಡು. ಇಂದು ತ್ರ್ಯಂಬಕನಂತೆ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಜಲವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವೆನು.’ ಶಿವನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವನು ಎಂಬ ಉಪಮೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿಯಂಬಕ ಇವೌಜಸಾ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಆ ಸಾರಥಿಯು ಮನೋವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿ, ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಏರು’ ಎಂದನು. ಅವಳು ಸಾರಥಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನೇರಿದಳು. ಧೀಮಂತರಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರರೊಡನೆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಪಾಪವಿನಾಶಿನಿಯಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದೀನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತನು. ಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಯಮವನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತದೆ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಈಗ ಅದು ಕಣ್ಣೀರಾಗಿ ಹೊರಬಂದಿತು. ಯಾತ್ರೆ ಎರಡು ದಿನಗಳದ್ದು — ಮೊದಲ ದಿನ ಗೋಮತೀತೀರದವರೆಗೆ, ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ‘ಎರಡು ರಾತ್ರಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪಾಪವಿನಾಶಿನೀಮ್’ ಎಂಬ ಗಂಗೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿಷ್ಪಾಪಳಾದ ಸೀತೆಯ ಅಪವಾದವು ಇಲ್ಲೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಗೋಮತಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನದಿ; ಅದರ ತೀರದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಸೀತೆಗೆ ತಪೋವನಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಆತುರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೀನು ಅಳುತ್ತಿರುವುದೇಕೆ? ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಹ್ನವೀತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಈ ಹರ್ಷದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ವಿಷಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಸದಾ ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವವನು; ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿ ಎರಡು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲೇ ಶೋಕಕ್ಕೊಳಗಾದೆಯೇನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ರಾಮನು ನನಗೂ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು; ಆದರೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಮಗುವಿನಂತಾಗಬೇಡ. ನನ್ನನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸು, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸು; ಅನಂತರ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಅನಂತರ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ, ಮತ್ತೆ ಆ ಪುರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗೋಣ. ಕಮಲದಳಾಕ್ಷನೂ ಸಿಂಹದಂಥ ಎದೆಯುಳ್ಳವನೂ ಕೃಶೋದರನೂ ಮನರಂಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದೆ.’ ಸೀತೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕರುಣೆಯ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ‘ಬಾಲಿಶ’ (ಮಗುವಿನಂಥವನು) ಎಂದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಗದರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗೋಣ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಯೋಜನೆ, ‘ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಮನಸ್ಸು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಓದುಗನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ಅವಳು ಎರಡು ರಾತ್ರಿಯೂ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗವಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರೂಪವರ್ಣನೆಯಿದೆ — ಪದ್ಮಪತ್ರಾಕ್ಷ, ಸಿಂಹೋರಸ್ಕ, ಕೃಶೋದರ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆ ತಾಯಿಯಂಥ ಸ್ನೇಹವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ಬಾಲಿಶ’ ಎಂದು ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಅಂಬಿಗರನ್ನು ಕರೆದನು. ಬೆಸ್ತರು ಕೈಮುಗಿದು ‘ಈ ದೋಣಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ’ ಎಂದರು. ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಬಯಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶುಭವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಯಾಚೆಗೆ ದಾಟಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಗುಹನ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರು; ಈಗ ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಾಮ್ಯವನ್ನೂ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳೂ ಮೂವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ನಾವಮ್ ಉಪಾಹರತ್’ (ದೋಣಿಯನ್ನು ತರಿಸಿದನು) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಉಪಾರುಹತ್’ (ಏರಿದನು) ಎಂದಿದೆ. ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಿತಿ — ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಬಿಗರು ಸಿದ್ಧವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ‘ಸಜ್ಜಾ’ (ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೋಣಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥