॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 45ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ಆದೇಶ

ರಾಮನು ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ಲೋಕಾಪವಾದವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು, ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಯ ಸ್ಮರಣೆ, ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಭಯ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಿಡಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶ

ದೀನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ. ಪುರಜನರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಎಂಥ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಪುರಜನರಲ್ಲೂ ಜನಪದದಲ್ಲೂ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಅಪವಾದವೂ ಜುಗುಪ್ಸೆಯೂ ತಿರಸ್ಕಾರವೂ ಇದೆ; ಅದು ನನ್ನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಮಾ ಕುರುಧ್ವಂ ಮನೋಽನ್ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೆದರಬೇಡಿ, ವಿಚಲಿತರಾಗಬೇಡಿ ಎಂದು. ‘ಮರ್ಮಾಣಿ ಕೃಂತತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಲ್ಲವೇ; ಸೀತೆಯೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಜನಕರ ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ದಂಡಕದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಮತ್ತು ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ರಾಮನು ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪವಾದವು ಅವನದೊಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಮಹಾಕುಲಗಳಿಗೆ ಕಳಂಕ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕೀರ್ತಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಸಂಚಿತವಾದುದು; ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ಕಿಲ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಜನಶ್ರುತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬೀಭತ್ಸಾ’ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಬೀಭತ್ಸಃ ಸ ಮೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುರಿತು ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದನು. ‘ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ಮುಖೇನ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಶಾರೀರಿಕ ದುಃಖವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಒಳಗಿನ ವೇದನೆ ಮುಖದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ಭದ್ರಂ ವಃ’ (ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ.

‘ಆಗ ಜನಕನ ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಇಲ್ಲಿ (ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ) ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಪುರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ ಎಂದು. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಸೀತೆಯು ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಯುವೂ ಮೈಥಿಲಿಯು ಪಾಪರಹಿತಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರೂ ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಪಾಪರಹಿತಳು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕಾದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ ಶುದ್ಧಳೆಂದು ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಬಲ್ಲದು. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧಳು; ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಅವಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಾಗವು ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಲೋಕಾಪವಾದದಿಂದ. ಈ ವಿರೋಧವೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ. ‘ಅಯಂ ತು ಮೇ ಮಹಾನ್ ವಾದಃ, ಶೋಕಶ್ಚ ಹೃದಿ ವರ್ತತೇ’ — ಆದರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಅಪವಾದವಿದೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕವಿದೆ. ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತರಾತ್ಮಾ ಚ ಮೇ ವೇತ್ತಿ’ (ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಬಲ್ಲದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ — ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತಿಳಿದುದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ವ್ಯಥೆ. ಇಲ್ಲಿ ಐವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಋಷಿಗಳು — ಅವರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಸ್ವತಃ ಮಹೇಂದ್ರ.

‘ಪುರಜನರ ಅಪವಾದ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು, ಜನಪದದ್ದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವನೇ ಜೀವಿಯ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಅಪವಾದದ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹರಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಅಧಮಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೀರ್ತಿಯು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮರ ಉದ್ಯಮವೂ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆ, ನಿಮ್ಮನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆ — ಇನ್ನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯ ಮಾತೇನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿರಿ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವು ಹಿಂದೆ ಆದುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ತರ್ಕ — ರಾಜನು ಕೀರ್ತಿಯ ರಕ್ಷಕ; ಅಪಕೀರ್ತಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವು ಅವನಿಗೆ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯದಲ್ಲ. ‘ಶೋಕಸಾಗರೇ ಪತಿತಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಅವನ ದುಃಖದ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಧರ್ಮವು ವ್ಯಕ್ತಿಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕಠೋರ ಸಂದೇಶ. ‘ಶ್ವಃ ತ್ವಂ ಪ್ರಭಾತೇ ಸೌಮಿತ್ರೇ ಸುಮಂತ್ರಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ರಥಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಆದೇಶದ ಆರಂಭವೂ ಇದೆ. ‘ಕಿಂ ಪುನಃ’ (ಇನ್ನು ಮಾತೇನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಕಠೋರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸದಿರುವನು. ಕೀರ್ತಿ-ಅಪಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಜಾದರ್ಶದ ಕೇಂದ್ರ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸುಮಂತ್ರನು ನಡೆಸುವ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯಾಚೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ರಘುನಂದನನೇ, ಆ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಹೋಗು; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನೀನು ಇದನ್ನು ತಡೆದರೆ ನನಗೆ ಪರಮ ಅಪ್ರೀತಿಯಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಮಾತಿನ ನಡುವೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಯಾರು ಮಾತನಾಡುವರೋ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವದ ಆಣೆ; ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸದಾ ನನಗೆ ಅಹಿತರೇ ಸರಿ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವಿರಾದರೆ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವಿರಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಇಂದೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಿರಿ.’ ಆದೇಶದ ಕಠೋರತೆ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಯಾರೂ ತನ್ನನ್ನು ತಡೆಯದಂತೆ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದ ನಿರ್ದೇಶನವು ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಶ್ರಿತಳನ್ನಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿ ಅವಳು ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುವಳು. ಬಿಟ್ಟುಬರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರಾಮನು ಚಿಂತಿಸಿಯೇ ಆರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ದೂರವಾದುದು, ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿರುವುದು. ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಹಚರನೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದವನನ್ನು — ಇದು ವಿಧಿಯ ಕಹಿಯಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಜೀವಿತೇನ ಚ’ ಎಂಬುದು ಆಣೆಯ ರೂಪ — ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಜೀವದ ಮೇಲೆಯೂ ಆಣೆ ಎಂದರ್ಥ.

‘ಹಿಂದೆ ಈ ಸೀತೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಳು — ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎಂದು. ಅವಳ ಈ ಬಯಕೆಯೂ ನೆರವೇರಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಮುಸುಕಾಗುತ್ತದೆ — ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿಯದೆ ಅವಳು ಆನಂದದಿಂದ ಹೋಗುವಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸಹೋದರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಶೋಕದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವನು ಆನೆಯಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಆನೆಯ ಉಪಮೆ — ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಆನೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುವಂತೆ ರಾಮನು ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕಣ್ಣೀರು ಅವನ ನಿರ್ಣಯದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಹೃದಯ ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗವು ಶೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು. ‘ಸಂವರ್ತ್ಯತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆ ಪೂರೈಕೆ ದುಃಖಮಯವಾದರೂ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯವು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ