॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 44ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸಿದ್ದು

ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಕರೆತಂದದ್ದು, ರಾಮನ ಬಾಡಿದ ಮುಖ, ಸಹೋದರರ ನಮಸ್ಕಾರ, ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಮಾತು

ಸುಹೃದ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ರಾಘವನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಭರತನನ್ನೂ ಅಪರಾಜಿತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವು ಮೊದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ಅವನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯಕಾರ ಮಾಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು, ತಡಮಾಡಬೇಡ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಘವನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತತ್ಪರತೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ — ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಅವನು ಸಹಿಸನು. ‘ಅನಿವಾರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜದೂತನ ಅಧಿಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕುಮಾರರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಅವನು ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಚಿರಮ್’ (ತಡಮಾಡಬೇಡ) ಎಂಬುದು ತ್ವರೆಯ ಸೂಚನೆ; ರಾಮನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ದೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ’ ಎಂದರೆ ಜಯಾಶೀರ್ವಚನ ಮಾಡಿ — ಸೇವಕನ ವಿನಯ. ರಾಮನು ಸುಹೃದರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೇ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಕುಲದ ಗೂಢ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನವರ ಮುಂದೆ ವಿಚಾರಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ನಿಯಮ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಟುದನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜಯಕಾರ ಮಾಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಂದ ರಾಮನು ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಭರತನು ಆಸನದಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟನು. ಭರತನು ರಥಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಭಕ್ತಿ ಅವನ ತ್ವರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಹೊರಟುದನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬಾ, ಬಾ; ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭರತನೂ ಆಗಲೇ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು, ತಲೆಯಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ವಂದಿಸಿ, ರಾಘವನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂರದಿಂದಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗಿ. ಅನಂತರ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಬಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಆಗಮನದ ಕ್ರಮ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣ ರಥದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ, ಭರತ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ, ಶತ್ರುಘ್ನ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ. ಮೂವರಲ್ಲೂ ಕವಿ ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಕರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಕ್ಷಣ ಏಳುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿರಿಯನಾದರೂ ರಘುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬ ಸನ್ಮಾನ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನೂ ಒಬ್ಬರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಬಳಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಮೊದಲೇ ಹೋದವರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಕುಮಾರರಿಗೆ ತ್ವರೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ಕವಿ ಸಜೀವವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಕುಮಾರರು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕುಮಾರರನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಒಳಗೆ ಕಳುಹಿಸು. ಇವರಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಜೀವನ; ಇವರೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಗಾಢತೆ — ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಹೋದರರನ್ನೇ ಪ್ರಾಣಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಕುಮಾರರು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅವರು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡರು. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನೂ ಅವನ ಮುಖವು ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕಮಲದಂತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ತಲೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ನಿಂತರು; ರಾಮನಾದರೋ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು — ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರ, ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಶೋಭೆ ಕಳೆದ ಕಮಲ — ರಾಮನ ಮುಖದ ಬಾಡುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದ ರಾಮನು ಇಂದು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಶುಕ್ಲವಾಸಸಃ’ — ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವು ಕುಮಾರರ ಶುದ್ಧಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಮನ ಬಾಡಿದ ಮುಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ಸಹೋದರರು ಮೊದಲು ಮೌನವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಅಣ್ಣನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ವಿನಯ. ‘ಏತೇ ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಿಯಾ ಮಮ’ (ಇವರೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ರಾಜನು ಸಹೋದರರನ್ನೇ ಪ್ರಾಣಗಳಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ ‘ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅನಂತರ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ನೀವೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವ, ನೀವೇ ನನ್ನ ಜೀವನ. ನರೇಶ್ವರರೇ, ನೀವು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರಿತವರು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ‘ನರೇಶ್ವರರೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರೂ ರಾಜ್ಯದ ಸಹಭಾಗಿಗಳು ಎಂಬ ಸನ್ಮಾನ. ‘ಭವದ್ಭಿಃ ಕೃತಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ನೀವು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯ — ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಹೋದರರ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕರಾದರು — ‘ರಾಜನು ಏನು ಹೇಳಲಿದ್ದಾನೋ?’ ಎಂದು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ಕಂಪಿಸುವಂಥದ್ದು — ಸಹೋದರರು ಏನೋ ಅಶುಭವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಪುರಜನರ ಅಪವಾದವನ್ನೂ ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುವನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (21) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಸಹೋದರರ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮದರ್ಥಃ ಅನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ’ (ನನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಚಿಂತಿಸಬಯಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸಂಭೂಯ’ (ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಹಮತಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ; ಆದರೆ ಸಹೋದರರು ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರರು, ಕೇವಲ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ