॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 43ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭದ್ರನು ಪುರಜನರ ಅಪವಾದವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು

ಹಾಸ್ಯಕಥೆಗಾರರ ಸಭೆ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಭದ್ರನು ಪುರಜನರ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು, ಸೀತೆಯ ಕುರಿತ ಅಪವಾದ, ಸುಹೃದರ ಸಮರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ

ನಡುವಿನ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಮನನ್ನು ಬಹುರೂಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ವಿಚಕ್ಷಣರಾದ ಹಾಸ್ಯಗಾರ ಗೆಳೆಯರು ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು — ವಿಜಯ, ಮಧುಮತ್ತ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಮಂಗಲ, ಕುಲ, ಸುರಾಜಿ, ಕಾಲಿಯ, ಭದ್ರ, ದಂತವಕ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸುಮಾಗಧ. ಇವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪರಿಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜನ ಬಳಿ ವಿನೋದಿಗಳಾದ ಗೆಳೆಯರ ಗೋಷ್ಠಿ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಾಚಾರ; ಅವರ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಸುದ್ದಿಗಳೂ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಬರುತ್ತವೆ. ಆಗ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಥೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರನೇ, ನಗರದಲ್ಲೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲೂ ಯಾವ ಮಾತುಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ? ಪುರಜನರೂ ಜನಪದದವರೂ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾರೆ? ಸೀತೆ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ರಾಜರು ವನದಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಮಾತಿನ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಗುಣದೋಷಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚರ್ಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಅಂಗ — ರಾಜನು ಗುಪ್ತಚರರಿಂದಲೂ ಗೆಳೆಯರಿಂದಲೂ ಲೋಕಮತವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಆಳಬೇಕು. ಅವನು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಕುಟುಂಬದವರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಕುಲದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನ ಆಚಾರವೂ ರಾಜನ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲೋ ಅಪಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲೋ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ರಾಮನು ಆದರದಿಂದ ‘ತಾಯಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ರಾಜರು ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಹೀನರಾಗಿದ್ದರೆ … ನಿಂದೆಯ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೆಳೆಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಸ್ಮರಣೀಯ — ಇವರು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ವಿನೋದಮಿತ್ರರು. ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಜನರ ನಡುವೆ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಜನರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಭದ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಪುರವಾಸಿಗಳ ನಡುವೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳೇ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಸೌಮ್ಯನಾದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ನಿನ್ನ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.’ ಭದ್ರನು ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾನೆ — ಸೇವಕನ ಸಹಜ ಸಂಕೋಚ. ಆದರೆ ರಾಮನು ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಹೇಳು. ಪುರವಾಸಿಗಳು ಯಾವ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾರೆ? ಕೇಳಿ ಈಗ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವೆನು, ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವೆನು. ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೇಳು — ಪುರಜನರೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿನ ಪಾಪಿಷ್ಠ ಜನರೂ ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆ.’ ರಾಮನ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಲೋಕಮತವನ್ನು ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಆಚಾರವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದು. ಅವನು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನಲ್ಲ, ದೋಷವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಆದರ್ಶರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ. ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಭದ್ರನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ನಿರ್ಭಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳುವವನಿಗೂ ದಂಡನೆಯಾಗದು ಎಂದು. ‘ಪಾಪಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದುರ್ಜನರ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಭದ್ರನ ‘ಸುಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ಅವನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಾಸ್ಯಗಾರನೂ ಈಗ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನ ಬಳಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ, ನಿರ್ಭಯಃ, ವಿಗತಜ್ವರಃ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸತ್ಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನೇ, ಪುರಜನರು ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಮನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಅಂಥದ್ದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದೇವ-ದಾನವರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ಜಯನಾದ ರಾವಣನು ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದನು; ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಶವರ್ತಿಗಳಾದರು. ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದು ರಾಘವನು ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ನಿಂದೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಪಹರಿಸಿದ, ಲಂಕೆಗೂ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಏಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಸೀತೆಯೊಡನೆಯ ಸಂಭೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸುಖ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಂಥದ್ದು? ನಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ನಾವು ಇದನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪುರವಾಸಿಗಳು ಎಲ್ಲ ನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲೂ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಪುರಜನರ ಆಕ್ಷೇಪ ನೇರವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಮೇಲಲ್ಲ, ರಾಜನ ಆದರ್ಶದ ಮೇಲೆ — ರಾಜನು ಏನನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಹಿಸುವರು, ಅದರಿಂದ ಸಮಾಜದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಭಯ. ಈ ತರ್ಕವೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ‘ಯಥಾ ಹಿ ಕುರುತೇ ರಾಜಾ ಪ್ರಜಾಸ್ತಮನುವರ್ತತೇ’ (ರಾಜನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹಾಗೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರ. ಪುರಜನರು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಸಂದೇಹ ಕೇವಲ ಅವನ ಕ್ಷಮೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ. ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಭದ್ರನ ನಿವೇದನೆ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸೇತುಬಂಧದ ಮತ್ತು ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅನಂತರ ಅಪವಾದ; ಹೀಗೆ ಅವನು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಿಯದಿಂದ ಸುತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೀದೃಶಂ ಹೃದಯೇ ತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪುರಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಮನ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೇಲೂ ಆಕ್ಷೇಪ.

ಆ ಭದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಪರಮ ಆರ್ತನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಹೇಗೆ? ನೀವು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇತರ ಸುಹೃದರ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದೀನನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಇದು ಹೀಗೆಯೇ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅವರ ನಮಸ್ಕಾರವು ದುಃಖದ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯ ಸೂಚಕ. ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆಗ ಗೆಳೆಯರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಏಕಾಕಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರ ಅವನದೊಬ್ಬನದೇ. ‘ಪರಮಾರ್ತವತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಒಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತ, ಆದರೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಯಮಿ. ‘ಪ್ರತ್ಯೂಚೂ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತವಾದ ವಿಸರ್ಗರಹಿತ ರೂಪ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಸುಹೃದರು ರಾಮನಿಗೆ ಬಳಸಿದ ‘ದೀನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಸುಹೃದರೂ ‘ಇದು ಹೀಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರಾದರೆ ಅಪವಾದವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಅವರ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ