॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 42ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹಾರ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ತಪೋವನದರ್ಶನದ ಬಯಕೆ

ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಮನ ವಿಹಾರ, ಗರ್ಭವತಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ತಪೋವನಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಅಭಿಲಾಷೆ, ರಾಮನ ಒಪ್ಪಿಗೆ

ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಂತಃಪುರದ ಈ ಕ್ರೀಡಾವನವನ್ನು ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಗರ್ಭದ ಸುದ್ದಿಯೂ ಅವಳ ಅಭಿಲಾಷೆಯೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ವನಿಕೆಯು ಚಂದನ, ಅಗರು, ಮಾವು, ತುಂಗ, ಕಾಲೇಯಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ದೇವದಾರುವನಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಂಪಿಗೆ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಇಪ್ಪೆ, ಹಲಸು, ಅಸನ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪಾರಿಜಾತಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಲೋಧ್ರ, ನೀಪ, ಅರ್ಜುನ, ನಾಗಕೇಸರ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಅತಿಮುಕ್ತಕ, ಮಂದಾರ, ಬಾಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳ ಜಾಲಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಿಯಂಗು, ಕದಂಬ, ಬಕುಳ, ನೇರಳೆ, ದಾಳಿಂಬೆ, ಕೋವಿದಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮನೋಹರವಾದ, ದಿವ್ಯ ಗಂಧ-ರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಳೆಯ ಚಿಗುರು-ಪಲ್ಲವಗಳುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷಗಳಿದ್ದವು. ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯ ತರುಗಳು ಸುಂದರ ಪಲ್ಲವ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಮತ್ತ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದ್ದವು. ಕೋಗಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೃಂಗರಾಜಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಣ್ಣದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನಿಕೆಯು ಮಾವಿನ ಮರಗಳ ಕಿವಿಯಾಭರಣಗಳಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ನೂರಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮರಗಳು ಅಪರಂಜಿಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಪ್ಪು ಅಂಜನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ವೃಕ್ಷನಾಮಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಕಾವ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭಾರತೀಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತಿನ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರವೋ ಎಂಬಂತೆ. ಬಣ್ಣಗಳ ತ್ರೈವಿಧ್ಯ — ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ, ಅಗ್ನಿವರ್ಣ, ನೀಲಿ — ವನದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಚೆಲುವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಖಂಡದ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು (3, 4, 6.2, 7.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ವನವು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯದಲ್ಲ, ಮಾನವಕೌಶಲದ ಫಲವೂ ಹೌದು. ಕವಿ ಒಂದೊಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನೂ ಹೆಸರಿಡಿದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಚಂದನ, ಅಗರು, ಮಾವು, ಸಂಪಿಗೆ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಇಪ್ಪೆ, ಹಲಸು, ಪಾರಿಜಾತ, ಲೋಧ್ರ, ನೀಪ, ಅರ್ಜುನ, ಕದಂಬ, ಬಕುಳ, ನೇರಳೆ, ದಾಳಿಂಬೆ, ಕೋವಿದಾರ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸುಗಂಧಕ್ಕೆ, ಕೆಲವು ಹಣ್ಣಿಗೆ, ಕೆಲವು ಹೂವಿಗೆ, ಕೆಲವು ನೆರಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ರಾಜೋದ್ಯಾನದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸರ್ವದಾ ಕುಸುಮೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಹೂವುಗಳ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ದಿವ್ಯೋದ್ಯಾನದ ಲಕ್ಷಣ. ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲೂ ಸೀತೆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ವಾಸಿಸಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೆಸರಿನ ಸಾಮ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ದುಃಖಕ್ಕೂ ಈಗಿನ ಸುಖಕ್ಕೂ ಇರುವ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಹೂವುಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳು (ಉದ್ದನೆಯ ಕೊಳಗಳು) ಇದ್ದವು — ಮಾಣಿಕ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳುಳ್ಳವು, ಸ್ಫಟಿಕದ ಒಳನೆಲಗಳುಳ್ಳವು, ಅರಳಿದ ಪದ್ಮ-ಉತ್ಪಲಗಳ ವನಗಳುಳ್ಳವು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವು, ದಾತ್ಯೂಹ-ಗಿಳಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವವು, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳ ನಾದದಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾದ ದಡದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವು. ಅವು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಲಾತಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದೇ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತಿರುವ ಹುಲ್ಲುಹಾಸುಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಕಾನನವುಳ್ಳ ಆ ವನಿಕೆಯಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮರಗಳ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾದ ಕಲ್ಲುಹಾಸುಗಳು ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಹೂವುಗಳು ರಾತ್ರಿಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ. ಇಂದ್ರನ ನಂದನವನದಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥದಂತೆ ರಾಮನ ಆ ಕಾನನವೂ ಅದರ ರಚನೆಯೂ ಇದ್ದವು. ಅನೇಕ ಆಸನಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಲತಾಗೃಹಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆ. ‘ತತ್ರ ಸಂಘರ್ಷಜಾತಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿರುವಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಹೂಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು. ನೀರು, ಕಲ್ಲು, ಹುಲ್ಲು, ಹೂವುಗಳ ಸಮ್ಮೇಳನದಿಂದ ಈ ಖಂಡವು ಉದ್ಯಾನದ ಪೂರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಕ್ಯ, ಸ್ಫಟಿಕ, ವೈಡೂರ್ಯ — ರತ್ನಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಡನೆ ಬೆರೆತು ರಾಜೋದ್ಯಾನದ ವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಾದ, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವ — ದೃಶ್ಯದೊಡನೆ ಶ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಮವಾರಿಣಾ ಪೂರ್ಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳ ನೀರಿನ ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮಾಣಿಕ್ಯಗಳಿಂದ, ಒಳನೆಲಗಳು ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ನೀರಿನ ಕೆಳಗೂ ಬೆಳಕು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ದಾಂಪತ್ಯಪ್ರೇಮದ ಪ್ರತೀಕಗಳು — ಹಗಲು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ರಾತ್ರಿ ಅಗಲುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ವಿಯೋಗದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ನಂದನ-ಚೈತ್ರರಥಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕ್ರೀಡಾವನವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗೋದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಸಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂಬ ಭಾವ. ಲತಾಗೃಹಗಳೂ ಆಸನಗೃಹಗಳೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ, ಏಕಾಂತಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜದಂಪತಿಗಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ಹೂರಾಶಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ರತ್ನಗಂಬಳಿ ಹಾಸಿದ ಸುಂದರಾಕಾರದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಪುರಂದರನು ಶಚಿಗೆ ಕುಡಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದು ಶುಚಿಯಾದ ಮೈರೇಯಕ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಕರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ತಂದರು. ನೃತ್ಯಗೀತವಿಶಾರದೆಯರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ, ಕಿನ್ನರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರ ಸಮೂಹಗಳೂ ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನರ್ತಿಸಿದರು. ಚತುರೆಯರೂ ರೂಪವತಿಯರೂ ಪಾನಮತ್ತರೂ ನೃತ್ಯಗೀತವಿಶಾರದೆಯರೂ ಆದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮುಂದೆ ನರ್ತಿಸಿದರು. ಮನರಂಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಪರಮಾಲಂಕೃತೆಯರಾದ ಮನೋಹರೆಯರಾದ ಆ ರಮಣಿಯರನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಉಡುಗೊರೆಗಳಿಂದಲೂ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನು ಅರುಂಧತಿಯೊಡನಿರುವ ವಸಿಷ್ಠನಂತೆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ದಿನದಿನವೂ ದೇವತೆಯಂತೆ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ-ರಾಘವರು ಬಹುಕಾಲ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರಲು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಶುಭವಾದ ಶಿಶಿರಕಾಲವು ಕಳೆಯಿತು; ಬಗೆಬಗೆಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಶಿಶಿರಋತುವು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಅರುಂಧತಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪಮೆ ದಾಂಪತ್ಯದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಸದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಲುಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಸುಖಚಿತ್ರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರಲಿರುವ ವಿಯೋಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ; ಕವಿ ಸುಖದ ಶಿಖರವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅನಂತರ ದುಃಖವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವವತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸುಖವನ್ನು ದಿವ್ಯವೋ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (21.1, 22–24.1, 25.2–26) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವಿಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮಧುಪಾನ, ಮಾಂಸಭೋಜನ, ನೃತ್ಯಗೀತ — ಈ ರಾಜಭೋಗಗಳು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದವು; ಕವಿ ಅವನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಕಿನ್ನರಿಯರು, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ದಿವ್ಯಲೋಕದ ವೈಭವವೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ. ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯೇ ಕೇಂದ್ರ — ಅವನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಕುಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳೊಡನೆ ಕುಳಿತು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳನ್ನೇ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿಶಿರವು ಕಳೆದುದರಿಂದ ಕಾಲದ ಗತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬೇಗನೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಾನುಭವವೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ.

ಧರ್ಮವಿದನಾದ ರಾಮನು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಹಗಲಿನ ಉಳಿದ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜನ ದಿನಚರಿ — ಮೊದಲು ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯ, ಅನಂತರ ಗೃಹಸುಖ — ಈ ಕ್ರಮ ಉಚಿತವಾದುದು. ಸೀತೆಯೂ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದ ದೇವಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಅತ್ತೆಯರನ್ನೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ‘ಅವಿಶೇಷತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಅವಳು ಕೌಸಲ್ಯೆಯಂತೆಯೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವೈರವಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವಳು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಬಳಿಗೆ ಶಚಿ ಹೋಗುವಂತೆ, ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಮಂಗಳಕರವಾದ ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ವರಾರೋಹೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂತಾನಲಾಭವು ಒದಗಿಬಂದಿದೆ.’ ವಂಶದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯ ಆಗಮನ ಎಂದು ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಎರಡರಷ್ಟು — ಪತಿಯಾಗಿಯೂ ರಾಜನಾಗಿಯೂ. ‘ಕಲ್ಯಾಣೇನ ಸಮನ್ವಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗರ್ಭವು ಮಂಗಳರೂಪವಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನು ‘ಗರ್ಭದ ಮಂಗಳಮಯ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಚಿ-ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷರ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಅರುಂಧತಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪಮೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಜವೈಭವ. ರಾಮನ ದಿನವಿಭಾಗ ರಾಜಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ — ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯಗಳು, ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಸೀತೆಯ ದಿನಚರಿಯೂ ಆದರ್ಶಗೃಹಿಣಿಯದು — ಮೊದಲು ದೇವಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಗುರುಜನಸೇವೆ, ಅನಂತರ ಪತಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ‘ವಿಚಿತ್ರಾಭರಣಾಂಬರಾ’ — ಅವಳ ಅಲಂಕಾರ ಪತಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು. ಗರ್ಭದ ಸುದ್ದಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು; ಇದರಿಂದಾಚೆಗೆ ಇಡೀ ಕಥೆ ಈ ಗರ್ಭದ, ಲವ-ಕುಶರ ಜನನದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ ಅವನ ಸಹಜ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವರಾರೋಹೆಯೇ, ನೀನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವೆ? ನಿನ್ನ ಯಾವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡಲಿ?’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು. ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು (ದೋಹದವನ್ನು) ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪೂರೈಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಲೋಕಾಚಾರ. ವೈದೇಹಿಯು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಘವನೇ, ಪುಣ್ಯವಾದ ತಪೋವನಗಳನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ದೇವನೇ, ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ, ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಋಷಿಗಳ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇರಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಅವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾದರೂ ವಾಸಿಸಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ.’ ಸೀತೆಯ ಅಭಿಲಾಷೆ ವನವಾಸದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಭೋಗಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ತಪೋವನಗಳಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿರು; ನಾಳೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೋಗುವೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಡುವಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಕರುಣಾಜನಕ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇ ಮುಂದೆ ಅವಳ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಲಿದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಏನನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಮುಂದೆ ದುಃಖದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಏಕರಾತ್ರಿಯಾದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವಳು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ವಿಧಿಯು ಅವಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಿದೆ. ‘ಸುಹೃದ್ವೃತಃ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸುಹೃದ್ಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಭದ್ರನು ಪುರಜನರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿದ್ದಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಪುಣ್ಯವಾದ ತಪೋವನಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಋಷಿಗಳ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿರುವುದು, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸುವುದು. ಅವಳು ಋಷಿಗಳನ್ನು ‘ಉಗ್ರತೇಜಸಃ’, ‘ಫಲಮೂಲಾಶಿನಃ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಜಭವನದ ವಿಲಾಸಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸರಳ ಜೀವನ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಋಷ್ಯಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ಶಾಂತಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ಇದು. ರಾಮನು ‘ವಿಸ್ರಬ್ಧಾ ಭವ’ (ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿರು) ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿ, ‘ಶ್ವಃ’ (ನಾಳೆ) ಎಂದು ಕಾಲವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತಕ್ಷಣ ನೆರವೇರಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ