ಸರ್ಗ
ಪುಷ್ಪಕದ ಪುನರಾಗಮನ ಮತ್ತು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ
ಕುಬೇರನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಪುಷ್ಪಕದ ಮಾತು, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ಭರತನು ವರ್ಣಿಸಿದ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವ
ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಮ್ಮೆ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭು ರಾಘವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಒಂದು ಮಧುರ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ರಾಮನೇ, ಪ್ರಸನ್ನಮುಖದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು. ಪ್ರಭುವೇ, ಕುಬೇರನ ಭವನದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಪುಷ್ಪಕವೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ವಿಮಾನವು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅದ್ಭುತ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆತಂದ ವಿಮಾನವೇ ಇದು. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ನಾನು ಧನದನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಹೋದೆನು; ಅವನು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದನು — ಪರರ ಸ್ವತ್ತನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ. ಈಗ ಅದೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ. ಅಪರಾಹ್ಣವು ಶಾಂತವಾದ ಕಾಲ, ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ — ಆಗಲೇ ಈ ಅದ್ಭುತ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಣಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ರೂಪ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಪುಷ್ಪಕವು ಮೊದಲು ಶಬ್ದದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮ್ಯೇನ ವದನೇನ’ ಎಂಬುದು ವಿಮಾನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಹಿಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪ್ರಸನ್ನಮುಖದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಮಾನದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಆಶೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಮಾನವೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಆದೇಶದಂತೆ ಅದು ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಯಿತು, ಕುಬೇರನ ಆದೇಶದಂತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು.
ಕುಬೇರನು ಪುಷ್ಪಕಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನರೇಂದ್ರ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಡನೆ, ಪುತ್ರರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದುದರಿಂದ ನನಗೂ ಪರಮ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯು ಎಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಾಹನವಾದ ರಾಘವನಂದನನನ್ನು ನೀನು ಹೊರಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ; ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು.’ ಗೆದ್ದ ವಸ್ತು ಗೆದ್ದವನದೇ ಎಂಬ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ನಿಯಮವನ್ನು ಕುಬೇರನೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕವು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಹೀಗೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಧನದನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಧನದನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಅಜೇಯನಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ, ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಸಂತೋಷ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ರಾವಣನು ಅವನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಖಂಡದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಿರ್ವಿಶಂಕಃ ಪ್ರತೀಚ್ಛ’ (ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಸಂಕೋಚವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಒಡೆಯನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ವಿಮಾನ ಬಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಕಸ್ಯ ಸಂಯಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮನಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಬಲ್ಲರು. ಪುಷ್ಪಕವು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂಥದ್ದೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಅಜೇಯವಾದುದೂ ಆಗುವುದು; ಈ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಕುಬೇರನು ರಾವಣವಧೆಯ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟನು.
ಪುಷ್ಪಕವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಬಂದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಮಾನಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪುಷ್ಪಕವೇ, ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಧನೇಶನ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ನಡತೆಯ ದೋಷ ತಟ್ಟದಿರಲಿ.’ ಕುಬೇರನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಪರದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದೋಷ ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಚಿಂತೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನು ಅರಳು, ಹೂವುಗಳು, ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಧೂಪಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹೋಗು; ನಾನು ಯಾವಾಗ ಸ್ಮರಿಸುವೆನೋ ಆಗ ಬಾ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸಿದ್ಧರ ಮಾರ್ಗವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರು, ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಡ. ಇಚ್ಛೆಬಂದಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಆಗದಿರಲಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತವಾಗಿ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುಷ್ಪಕವು ತಾನು ಬಯಸಿದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟಿತು. ಹೀಗೆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮವಾದ ಆ ಪುಷ್ಪಕವು ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗಲು ಕಥೆಯು ಭರತನ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ವಿಮಾನವನ್ನು ತನ್ನ ಉಪಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗತ್ಯ ಬಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸ್ಮರಿಸುವನು — ಇದು ಅವನ ಅನಾಸಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ವಿಮಾನವನ್ನೂ ಚೇತನವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ‘ವಿಷಾದ’ವನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಶಂಬೂಕವಧೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇದೇ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂಜೆಯ ದ್ರವ್ಯಗಳು — ಅರಳು, ಹೂವುಗಳು, ಧೂಪ — ದೇವತಾಪೂಜೆಯ ಉಪಚಾರಗಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿಮಾನವನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಗತೌ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲೇ ವಿಮಾನದ ವಾಸ.
ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ದೇವಸ್ವರೂಪನಾದ ನೀನು ಆಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಮಾನುಷ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ — ವಿಮಾನವೂ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯಿತು. ರಾಘವನೇ, ಮುದಿಯಾದ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಮೃತ್ಯು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ; ಸ್ತ್ರೀಯರು ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಹೆರುತ್ತಾರೆ, ಮಾನವರು ಸುಪುಷ್ಟ ದೇಹಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಪುರವಾಸಿಗಳ ಹರ್ಷ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ; ಮೇಘವು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಮೃತದಂಥ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಗಳೂ ಹಿತವಾದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸುಖಕರವಾಗಿ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತವೆ. ನರೇಶ್ವರನೇ, ಪುರದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರೂ ಜನಪದದವರೂ — ಇಂಥ ರಾಜನು ನಮಗೆ ಬಹುಕಾಲ ಇರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.’ ಭರತನು ಆಡಿದ ಈ ಅತಿಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಆರೋಗ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಸುಪ್ರಸವ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಮಳೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ, ಜನರ ಹರ್ಷ. ರಾಜನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಕಥಯಂತಿ ಪುರೇ…’, ‘ಏತಾ ವಾಚಃ…’, ‘ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮೋ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಿಬುಧಾತ್ಮನಿ’ (ದೇವಸ್ವರೂಪನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪುರಜನರ ಬಯಕೆ ‘ಇಂಥ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ಇರಲಿ’ ಎಂಬುದು — ಇದೇ ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂತೋಷ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದುದಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖ — ಎರಡೂ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಫಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಸ್ವತಃ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನ್ಯಾಸರೂಪವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದ್ದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂಥದ್ದು. ಈ ಸುಖದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ದುಃಖ ಬರಲಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥