॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 40ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾನರ, ಕರಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದು

ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರಿಗೆ ಆದೇಶ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ರಾಮನ ವರದಾನ ಮತ್ತು ಹಾರದಾನ, ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ

ಆ ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸುರಾಸುರರಿಗೂ ದುರ್ಜಯವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗು. ಅಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ರಾಮನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ, ಅನಂತರ ಸಹಾಯಕರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಂಗದನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ನಲನನ್ನೂ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋ. ಮಾವನಾದ ವೀರ ಸುಷೇಣನನ್ನು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತಾರನನ್ನು, ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಕುಮುದನನ್ನು, ಮಹಾಬಲನಾದ ನೀಲನನ್ನು, ವೀರ ಶತಬಲಿಯನ್ನು, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭರನ್ನು, ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಕರಡಿರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು, ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋ. ಸುವಿಕ್ರಾಂತನಾದ ಋಷಭ, ಕಪಿ ಸುಪಾಟಲ, ಕೇಸರಿ, ಶರಭ, ಶುಂಭ, ಶಂಖಚೂಡ ಇವರನ್ನೂ ನೋಡಿಕೋ.’ ಈ ನಾಮಮಾಲೆಯು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ವೀರರ ಸ್ಮರಣೆಯಂತಿದೆ — ರಾಮನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಡಿದು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಯಾರನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಯಾವ ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋ, ಇವರಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ.’ ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡಿಕೋ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ — ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದೇ ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹ ಎಂಬ ಭಾವ. ಕೃತಜ್ಞತೆ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ; ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತೆಂದು ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಹತಕಂಟಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರ ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಇಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಲಿಯ ಮಗ ಮತ್ತು ಯುವರಾಜ; ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯ. ಸುಷೇಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ರಾಮನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಿತ್ರನ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಶಾಂತಿಕಾಲದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಹಾಯಕರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ತನ್ನ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಳು. ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಪುರದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ ವೈಶ್ರವಣನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಅದೇ.’ ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಲಂಕೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನಿಗೆ ಮೊದಲ ಉಪದೇಶ ಧರ್ಮವೇ. ‘ರಾಜನೇ, ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡಬೇಡ; ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ರಾಜರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಧರ್ಮವೇ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥೈರ್ಯ. ‘ಸುಗ್ರೀವನೊಡಗೂಡಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು; ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನೇ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ವೀರ್ಯವೂ ಅದ್ಭುತವಾದವು; ಸ್ವಯಂಭುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಮಾಧುರ್ಯವು ಸದಾ ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾದುದು.’ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ರವಣನ ಸ್ಮರಣೆ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಕುಬೇರನೂ ವಿಭೀಷಣನ ಅಣ್ಣ, ರಾವಣನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನೂ ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ರಾಮನ ಮಧುರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ, ಕೇವಲ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಜ್ಞಸ್ತ್ವಂ ಮತೋ ಮಮ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಪದೇಶವೂ ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕವಾದುದು, ಸಂದೇಹಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಮಿತ್ರನ ಸ್ನೇಹವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಹನುಮಂತನು ತಲೆಬಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಪರಮ ಸ್ನೇಹವು ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರಲಿ; ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಅಚಲವಾಗಿರಲಿ, ನನ್ನ ಭಾವವು ಬೇರೆಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದಿರಲಿ.’ ಹನುಮಂತನ ಯಾಚನೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಧನವೂ ಅಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ. ‘ವೀರನೇ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಾಮಕಥೆಯು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರಲಿ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ರಾಮಕಥೆಯೇ — ಅವನು ಕಥೆಯ ಶ್ರೋತೃವಾಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಘುನಂದನನೇ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ದಿವ್ಯ ಚರಿತೆಯನ್ನೂ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಲಿ. ವೀರನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ಚರಿತಾಮೃತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗಾಳಿಯು ಮೋಡದ ಸಾಲನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಆ ಹಂಬಲವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು.’ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ವಿರಹದ ಹಂಬಲವು ಮೋಡದಂತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಮಕಥೆಯು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಕೇಳಿಸುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಥೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ರಾಮಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಕಥೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಸಾರುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಚರಿತೆ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭಾವೋ ನಾನ್ಯತ್ರ ಗಚ್ಛತು’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆದರ್ಶಭಕ್ತನೆಂದೂ ಚಿರಂಜೀವಿಯೆಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಈ ಕಥೆಯು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಇರುವುದು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ನೆಲೆಸಿರುವುವು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಲೋಕಗಳು ಇರುವುವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಕಥೆಗಳೂ ಇರುವುವು.’ ರಾಜನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಸೇವಕನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು ರಾಮನ ವಿನಯದ ಪರಮ ಚಿತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಉಪಕಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಪಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಒಂದೊಂದು ಉಪಕಾರಕ್ಕೂ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಕೊಡುವೆನು; ಉಳಿದ ಉಪಕಾರಗಳಿಗಾದರೋ ನಾವು ಋಣಿಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ನೀನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವು ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಪತ್ತು ಬಾರದಿರಲಿ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಅವಕಾಶವೇ ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಕಂಠದಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಪದಕವುಳ್ಳ ಹಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹನುಮಂತನ ಕಂಠಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದನು. ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಹಾರದಿಂದ ಕಪಿಯು, ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರನು ಏರಿರುವ ಸುವರ್ಣಪರ್ವತರಾಜ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸುವರ್ಣವರ್ಣದ ಪರ್ವತ, ಹಾರವು ಅದರ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರ. ಋಣದ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ತಿರುವುಮುರುವಾಗಿದೆ — ಸ್ವಾಮಿಯೇ ಸೇವಕನಿಗೆ ಋಣಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರದಾನ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಭೂಷಣದಾನ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಅನುಗ್ರಹ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಮದಂಗೇ ಜೀರ್ಣತಾಂ ಯಾತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಉಪಕಾರವು ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಜೀರ್ಣವಾಗಲಿ, ಅದನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಬಾರದಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿದಾನವು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ, ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಪತ್ತು ಬಾರದಿರಲಿ.

ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಎದ್ದು ತಲೆಬಾಗಿ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟರು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ರಾಮನು ಎದೆಗೆ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗದ್ಗದ ಕಂಠದಿಂದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರಂತೆ, ದುಃಖದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡವರಂತೆ ಆಗ ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ಬಾಷ್ಪಕಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದ ಕಂಠವುಳ್ಳವರು ಎಂಬ ಭಾವ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ, ದೇಹಿಯು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಜೀವಾತ್ಮನು ವಿವಶನಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ತೊರೆದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸ, ಕರಡಿ, ವಾನರರು ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ, ನಿವಾಸಿಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಮರಳಿದರು.’ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಮೈತ್ರಿಯು ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸಹಾಯಕರು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಯೋಗವು ಕಥೆಯ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಮುಕ್ತಾಯವೂ ಹೌದು. ‘ಉತ್ಥಾಯೋತ್ಥಾಯ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಿಂಗಿಸಲಾಯಿತು — ಯಾರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಯಿತೋ ಅವರೇ ರಾಮನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದವರು. ವಾನರರ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ, ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸ್ವತಃ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ