ಸರ್ಗ
ರಾಜರ ಉಡುಗೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸತ್ಕಾರ
ರಾಜರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಾತುಕತೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು, ಭರತಾದಿಗಳು ರತ್ನಗಳನ್ನು ತಂದದ್ದು, ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣಾದಿಗಳಿಗೆ ರತ್ನವಿತರಣೆ, ಅಂಗದ-ಹನುಮಂತರ ಸನ್ಮಾನ, ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಸತ್ಕಾರ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಸ
ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ರಾಜರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸಾವಿರಾರು ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅಲ್ಲಿ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳಿದ್ದವು. ಬಲದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ನಿಂತ ರಾವಣನನ್ನು ನಾವು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಭರತನು ನಮ್ಮನ್ನು ತಡವಾಗಿ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಕರೆಸಿದನು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೇಗನೆ ಹತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ನಾವು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು.’ ಇವನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಸಾವಿರಾರು ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಆಡುತ್ತ ಆ ರಾಜರು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಖೇದವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಗರ್ವವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ನಿರರ್ಥಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಅವರ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧವು ಮೊದಲೇ ಮುಗಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ರಾಮನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಮ್ಮ ಯುದ್ಧವೂ ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಕ್ಷೌಹಿಣ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಮಹಾಸೇನೆಗಳು — ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಥಗಳು, ಅಷ್ಟೇ ಆನೆಗಳು, ಅರವತ್ತೈದು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುದುರೆಗಳು, ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲಾಳುಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಭರತನು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದನು — ಇದು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.038.001ರ ಪಾಠಭೇದ; ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾಜರು ಹೊರಟುಹೋದುದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತೆ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇನ್ನೂ ರಾಮನ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಮುಖ್ಯವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸಂತುಷ್ಟವಾದ, ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ರಾಜರು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟರು — ಕುದುರೆಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ರತ್ನಗಳು, ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾದ ಆನೆಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನಗಳು, ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳು, ಮಣಿ-ಮುತ್ತು-ಹವಳಗಳು, ರೂಪವತಿಯರಾದ ದಾಸಿಯರು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಡು-ಕುರಿಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ರಥಗಳು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನರು ಆ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಪುರಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದರು. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಮ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಬಂದು ಆ ವಿಚಿತ್ರ ರತ್ನಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ರಾಜರ ಉಡುಗೊರೆಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ — ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಅವನನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಟನೆಂದು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉಡುಗೊರೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ವಾಹನಗಳು, ಪಶುಗಳು, ರತ್ನಗಳು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಸೇವಕರು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾಪುರಾಣಿ’ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ. ‘ಸ್ವಾನಿ ರಾಜ್ಯಾನಿ…’ ಎಂಬ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದು ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳೂ ಸುಖವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ (‘ಮಣಿಮುಕ್ತಾಪ್ರವಾಲಾಂಸ್ತು…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಭರತಾದಿ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಜರ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಜನಕನೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುಧಾಜಿತ್ತನೊಡನೆ ಹೋಗಿದ್ದರು; ಅವರು ಈಗ ಮರಳಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮನು ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಉದಾರತೆ.
ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ, ಯಾರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನು ಜಯವನ್ನು ಪಡೆದನೋ ಆ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಘವನು ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತಲೆಗಳಲ್ಲೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲೂ ಧರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಮಹಾರಥನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಕಮಲದಳಾಕ್ಷನೂ ಆದ ರಾಜ ರಾಮನು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹರೀಶ್ವರನೇ, ಈ ಅಂಗದನು ನಿನ್ನ ಸುಪುತ್ರ, ಈ ಅನಿಲಾತ್ಮಜನು ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿ; ಇಬ್ಬರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ನನ್ನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು; ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಇವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರು.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಮೈಮೇಲಿನ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಆಗ ಅಂಗದ-ಹನುಮಂತರಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ರಾಮನ ದಾನ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತವಾದುದು — ದೊರೆತ ಎಲ್ಲ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಮಿತ್ರರಿಗೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಶೇಷ ಸ್ನೇಹ — ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನು ಅಂಗದನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮೈಮೇಲಿನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಕೊಡುವುದು ಪರಮ ಸನ್ಮಾನ — ರಾಜನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದ್ದ ಆಭರಣವನ್ನು ಪ್ರಸಾದರೂಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನನ್ನು ‘ಸುಪುತ್ರ’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವುದು ವಿಶೇಷ — ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದರೂ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಮಗನಂತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರವೂ ಕುಲದ ಐಕ್ಯ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ತ್ವತ್ಕೃತೇ’ — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪೂಜೆ; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಗೌರವ. 16–19 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರತ್ನಗಳನ್ನು ‘ತಲೆಗಳಲ್ಲೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲೂ’ ಧರಿಸುವುದು — ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಿರೀಟಗಳಲ್ಲೂ ಕೇಯೂರಗಳಲ್ಲೂ ಧರಿಸಿ ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ, ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ, ಅನಂತರ ಇತರರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನ.
ಅನಂತರ ರಾಘವನು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಯೂಥಪಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು — ನೀಲ, ನಲ, ಕೇಸರಿ, ಕುಮುದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಸುಷೇಣ, ಪನಸ, ವೀರ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಜಾಂಬವಂತ, ಗವಾಕ್ಷ, ವಿನತ, ಧೂಮ್ರ, ಬಲೀಮುಖ, ಪ್ರಜಂಘ, ಮಹಾಬಲ ಸಂನಾದ, ದರೀಮುಖ, ದಧಿಮುಖ, ಯೂಥಪತಿ ಇಂದ್ರಜಾನು ಇವರನ್ನು — ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತ, ನಯವಾದ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ನನ್ನ ಸುಹೃದರು, ನನ್ನ ಶರೀರ, ನನ್ನ ಸಹೋದರರು. ವನವಾಸಿಗಳೇ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿದಿರಿ; ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಧನ್ಯನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ವಜ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಶರೀರ, ಸಹೋದರರು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಮಾಪಿಬನ್ನಿವ’ — ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಕುಡಿಯುವಂತೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೂ ಹೆಸರಿಡಿದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸನ್ಮಾನ — ಯಾರೂ ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ‘ವ್ಯಸನಾತ್’ ಎಂದರೆ ಸೀತಾಪಹರಣರೂಪವಾದ ಮಹಾದುಃಖದಿಂದ. ‘ಧನ್ಯೋ ರಾಜಾ ಚ ಸುಗ್ರೀವಃ’ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು — ಇಂಥ ಯೂಥಪತಿಗಳುಳ್ಳವನು ಧನ್ಯನು. ವಜ್ರಗಳು ಎಂದರೆ ಹೀರೆಗಳು. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕರಣ (20–25) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರತ್ನವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಶರೀರವಿಲ್ಲದೆ ಆತ್ಮವು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಾರದಂತೆ ವಾನರರಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳ ಬಣ್ಣದ ಆ ವಾನರರು ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲು ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು; ರಾಮಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದರು. ರಾಮನೂ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರೊಡನೆ, ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಕರಡಿಗಳೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಎರಡನೆಯ ತಿಂಗಳಾದ ಶಿಶಿರಮಾಸವೂ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ರಮ್ಯವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಗರದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಕಾಲವು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ‘ಮಧುಪಿಂಗಲಾಃ’ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಬಣ್ಣ — ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮಿವ’ — ಸುಖದ ಕಾಲ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಅನುಭವ. ‘ಶಿಶಿರಃ ದ್ವಿತೀಯಃ ಮಾಸಃ’ — ಅಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದವು, ಶಿಶಿರಋತುವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಪ್ರೀತಿಕರಣೈಃ’ — ರಾಮನು ಅವರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಾಸ ಸುಖಮಯ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಕಷ್ಟದ ಅನಂತರ ವಾನರರ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯೂ ಪುರಸ್ಕಾರವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವನು. ‘ಪರಾಂ ಪ್ರೀತಿಮುಪಾಸತಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ರೂಪ — ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಎಂದರ್ಥ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಸರ್ಗವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಆಹಾರ — ಮಧು, ಮಾಂಸ, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದುದು; ರಾಮನು ಅವರ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥