ಸರ್ಗ
ಜನಕ, ಯುಧಾಜಿತ್, ಪ್ರತರ್ದನ ಮೊದಲಾದ ರಾಜರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದು
ರಾಮನ ದಿನಚರಿ, ಜನಕನ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಹೊರಟದ್ದು, ಕಾಶೀಪತಿ ಪ್ರತರ್ದನನ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಅವರ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ಥಾನ
ಹೀಗೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನು ದಿನದಿನವೂ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪುರಜನರ ಮತ್ತು ಜನಪದದವರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿದೇಹರಾಜನೂ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನೂ ಆದ ಜನಕನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವೇ ನಮಗೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಶ್ರಯ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ನಾವು ಪಾಲಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ನಿಮ್ಮ ಉಗ್ರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಾನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದೆನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮೈಥಿಲರಿಗೂ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಂಬಂಧಮೂಲವಾದ ಅಸಮಾನ ಪ್ರೀತಿಯಿದೆ. ರಾಜನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮ ಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರಿ; ಭರತನೂ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವನು.’ ಆ ಜನಕನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ನೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಈ ರತ್ನಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನಾನು ನನ್ನ ಮಗಳಿಗೇ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಜನಕನು ರಾಘವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವು ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದರೂ ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಬಂಧಕಪುರೋಗಮಾಃ’ — ವಿವಾಹಸಂಬಂಧವೇ ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಪ್ರೀತಿಯ ಮೂಲ, ಅದರಾಚೆಗೆ ಮೈತ್ರಿ. ಜನಕನ ಉತ್ತರವೂ ಉದಾರವಾದುದು — ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಅವನು ಸೀತೆಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಗಳ ಮೇಲಿನ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹ. ಭರತನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ — ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ರಾಜಕುಲದ ಸದಸ್ಯನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಯೇನ ಚ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ನೀತಿಯನ್ನೂ ಜನಕನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು — ಕೇವಲ ದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಅವನ ನಡವಳಿಕೆಯೂ. ಈ ಪ್ರಕರಣ (1–8) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಪ್ರತರ್ದನನ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನು ರಾಮನ ಮಾವ, ಸೀತೆಯ ತಂದೆ; ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಆದರವು ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವಂತಿದೆ. ‘ಭವಾನ್ಹಿ ಗತಿರವ್ಯಗ್ರಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಜನಕನನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಮಾವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಅಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಿತು.
ಅನಂತರ ಜನಕನು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಭುವಾದ ಸೋದರಮಾವ ಕೇಕಯನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನೇ, ಈ ರಾಜ್ಯ, ನಾನು, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಅಧೀನರು, ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯ. ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯು ನಿನಗಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿರಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಇಂದೇ ನೀನು ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗಾರನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಧನವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವನು.’ ಯುಧಾಜಿತ್ತಾದರೋ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೊರಡಲು ಒಪ್ಪಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನೇ, ರತ್ನಗಳೂ ಧನವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿರಲಿ.’ ಕೇಕಯವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ — ರಾಮನೂ ಮೊದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದನು — ವೃತ್ರಾಸುರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ವಾಸವನು ಹೊರಟಂತೆ, ಸಹಾಯಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಕೇಕಯೇಶ್ವರನು ಹೊರಟನು. ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಹೋದರ, ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ; ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸಹೋದರನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾತುಲ’ ಎಂದು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನಿಗಿರುವ ಸಮಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವೃದ್ಧ ರಾಜ’ ಎಂದರೆ ಕೇಕಯರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿ, ಯುಧಾಜಿತ್ತನ ತಂದೆ; ಮಗನ ದೀರ್ಘ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಚಿಂತೆ. ಯುಧಾಜಿತ್ತನ ಉತ್ತರ ಅವನ ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರತ್ನಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಪರಸ್ಪರ ಸನ್ಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ. ವೃತ್ರವಧೆಯ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರ-ವಿಷ್ಣುಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರಟ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಯುಧಾಜಿತ್ತು, ವಿಷ್ಣುವು ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ಈ ಪ್ರಕರಣವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಬದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನು ಜನಕನೊಡನೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ರಾಜ್ಯ, ನಾನು, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಿನಗೆ ಅಧೀನರು — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸೋದರಮಾವನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಾಜಿತ್ತನ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಮಾಯಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಇದೆ — ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಕೇಕಯದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದವನು ಅವನೇ. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಯುಧಾಜಿತ್ತನಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಗುರುಜನರ ಸನ್ಮಾನ.
ಅವನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ತನ್ನ ಗೆಳೆಯ ಕಾಶೀಪತಿ ಪ್ರತರ್ದನನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿದೆ, ಪರಮ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ತೋರಿದೆ; ಭರತನೊಡನೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹವನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕಾಶೇಯನೇ, ನೀನು ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಸುಂದರ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ಸುಂದರ ತೋರಣಗಳೂ ಉಳ್ಳ ರಮಣೀಯವಾದ ವಾರಾಣಸೀ ಪುರಿಗೆ ತೆರಳು.’ ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಎದೆಗೆ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನನು ಆಗ ಅವನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು; ರಾಘವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಕಾಶೇಯನು ಬೇಗನೆ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಉದ್ಯೋಗಃ’ — ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತರ್ದನನು ಭರತನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳದಿದ್ದರೂ. ರಾಮನು ಅವನ ಸನ್ನಾಹವನ್ನೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಫಲವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸನ್ಮಾನಾರ್ಹ. ‘ನಿರಂತರಮುರೋಗತಮ್’ ಎಂದರೆ ಗಾಢವಾದ ಆಲಿಂಗನ — ಅಂತರವಿಲ್ಲದೆ ಎದೆಗೆ ಎದೆ. ಮಿತ್ರನ ಸನ್ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕುತೋಭಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರತರ್ದನನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವನ್ನರಿಯನು. ವಾರಾಣಸಿಯ ವರ್ಣನೆ — ಸುಪ್ರಾಕಾರಾ, ಸುತೋರಣಾ, ರಮಣೀಯಾ — ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ (7.037.001–003) ಇದೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತರ್ದನನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತರ್ದನನು ಕಾಶೀರಾಜ, ರಾಮನ ‘ವಯಸ್ಯ’ — ಸಮವಯಸ್ಕನಾದ ಮಿತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಕಾಶೀಪತಿಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ರಾಘವನು ಮುನ್ನೂರು ರಾಜರಿಗೆ ನಗುತ್ತ ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ಅಚಲವಾದುದು, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದುದು; ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೂ ಸತ್ಯವೂ ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನು; ಅದರಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ; ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಡನೆ, ಪುತ್ರರು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಕಾಡಿನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಸಿದನು; ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ರಾಜರಿಗೂ ಬಹಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಆ ರಾಜರು ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದರು — ‘ರಾಮನೇ, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದೆ; ಸುದೈವದಿಂದ ಸೀತೆ ಮರಳಿ ದೊರೆತಳು, ಸುದೈವದಿಂದ ಶತ್ರುವು ಪರಾಜಿತನಾದನು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ವಿಜಯಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವಲ್ಲ — ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಬಯಕೆ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಸಂತೋಷ. ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ; ನಮಗಾದರೋ ಇಂಥ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ತಿಳಿಯದು. ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ, ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ಸದಾ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಾವು ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೇವೆ; ಮಹಾರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಇರಲಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜರು ಕೈಮುಗಿದು, ಹೊರಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು; ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಪುನಃಪ್ರದರ್ಶನ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಹೇತುಮಾತ್ರ’ (ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ) ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ರಾಜರ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಮಧುರತೆ. ರಾಜರ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ವಿನಯ — ಅವರು ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಅವನನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಹೃದಿಸ್ಥಃ ನಃ ಸದಾ ಭವಾನ್’ ಎಂಬುದು ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (7.037.005–015) ಇವೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯ 31.2, 32.2, 33 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಮುನ್ನೂರು ರಾಜರು — ಇವರು ಭರತನಿಂದ ಕರೆಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧವು ಸಮುದ್ರದಾಚೆಯ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುದರಿಂದ ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವತಾಂ ಪ್ರೀತಿರವ್ಯಗ್ರಾ ತೇಜಸಾ ಪರಿರಕ್ಷಿತಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ — ನಿಮ್ಮ ಸ್ನೇಹ ಸ್ಥಿರವಾದುದು, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದುದು. ‘ಧರ್ಮಶ್ಚ ನಿಯತೋ ನಿತ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಚ ಭವತಾಂ ಸದಾ’ — ರಾಜರ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಆದರ್ಶ. ‘ಸುಮಹಾನ್ ಕಾಲಃ ಅತೀತಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಅವರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದ ರಾಜರ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) — ಸುದೈವದಿಂದ ವಿಜಯ, ಸುದೈವದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸುದೈವದಿಂದ ಶತ್ರುಪರಾಜಯ; ಇದು ಹರ್ಷದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ‘ಆಪೃಚ್ಛಾಮೋ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಃ’ ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ — ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅತಿಥಿ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜರು ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಅಭಿಷೇಕೋತ್ಸವದ ಅತಿಥಿಗಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವರು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥