ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ಪ್ರಬೋಧನ ಮತ್ತು ರಾಜಸಭೆ
ಅಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ, ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿ, ರಾಮನ ಪ್ರಬೋಧನ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಕರ್ಮ, ಮಂತ್ರಿ-ಪುರೋಹಿತ-ರಾಜ-ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗುವುದು, ಧರ್ಮಕಥೆಗಳು
ಧರ್ಮದಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆ, ಪುರಜನರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆಯಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗಲು, ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಸೌಮ್ಯರಾದ ವಂದಿಗಳು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಇಂಪಾದ ಕಂಠವುಳ್ಳ, ಮಧುರ ಸ್ವರದ, ಕಿನ್ನರರಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ವೀರನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರು — ‘ವೀರನೇ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು; ನರಾಧಿಪನೇ, ನೀನು ಮಲಗಿರಲು ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಮಲಗಿರುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ವಿಕ್ರಮ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ರೂಪ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ; ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿಗೂ ಸಮನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕ್ಷಮೆ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ನಿನ್ನ ವೇಗ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸಮುದ್ರದಂತೆ. ಸ್ಥಾಣುವಿನಂತೆ (ಶಿವನಂತೆ) ನೀನು ಅಲುಗಾಡದವನು, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಇದೆ; ನರಾಧಿಪನೇ, ಇಂಥ ರಾಜರು ಹಿಂದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ನಿತ್ಯಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಪ್ರಜಾಹಿತನೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಶ್ರೀಯೂ ಧರ್ಮವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.’ ಇವೂ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಮಧುರ ಸ್ತುತಿಗಳೂ ವಂದಿಗಳಿಂದ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಸೂತರೂ ದಿವ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ರಾಘವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆದರ್ಶ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದು, ಶೌಚ, ಹೋಮ, ದೇವಾರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ಸಭೆ. ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ರಾಜಗುಣಗಳ ಸ್ಮರಣೆ — ಪರಾಕ್ರಮ, ರೂಪ, ಬುದ್ಧಿ, ಕ್ಷಮೆ, ತೇಜಸ್ಸು, ವೇಗ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಹಿತ. ‘ತ್ವಯಿ ಸುಪ್ತೇ ಜಗತ್ ಸ್ವಪಿತಿ’ (ನೀನು ಮಲಗಿದರೆ ಜಗತ್ತು ಮಲಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವ — ರಾಜನ ಜಾಗರಣೆಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ; ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಏಳಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣವನ್ನೂ ಯಾವುದಾದರೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸರ್ವದೇವಮಯನೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೇದೃಶಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಭವಿತಾರಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯೊಡನೆ ಇದೆ; ಇದರ ವಿಷಯ ರಾಮನ ರಾಜಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಂದಿಗಳೂ ಸೂತರೂ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಗಾಯಕರು — ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಪರಂಪರೆ. ಅವರ ‘ಕಿನ್ನರರಂತೆ ಶಿಕ್ಷಿತರು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವರ ಸಂಗೀತಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಸಮೋ ಹ್ಯಸಿ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೊಡನೆ ಇರುವ ಸಮಾನತೆ — ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವವನು. ಸ್ತುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಇದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಸತ್ಯವೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂತರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವಂದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೂತರು ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗಾಯಕರು.
ಅವನು ಬಿಳಿಯ ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಹಾಸಿದ್ದ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹರಿ ನಾರಾಯಣನು ನಾಗಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ಏಳುವಂತೆ ಎದ್ದನು. ಎದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಶುಭ್ರವಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದು ನಿಂತರು. ನೀರಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಪುಣ್ಯ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ವಿಪ್ರರನ್ನೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ, ಜನರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಮನು ಹೊರಗಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಶೇಷಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ನಾರಾಯಣನು ಏಳುವ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ರಾಮನು. ‘ಪಾಂಡುರಾಚ್ಛಾದನಾಸ್ತೃತಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಯ್ಯೆಯ ಬಿಳುಪು ಶೇಷನಾಗನ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಸಮ. ದೇವಾಲಯವು ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಸೇವಿತಮ್’ — ಪೂರ್ವಜರೂ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದ ಕುಲದೇವತೆಯ ಮಂದಿರ; ರಾಮನು ಕುಲಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವ, ಪಿತೃ, ವಿಪ್ರರ ಅರ್ಚನೆಯು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಋಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವಋಣ, ಪಿತೃಋಣ ಮತ್ತು ಋಷಿಋಣ. ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೋಗುವುದು — ಗೃಹಜೀವನದಿಂದ ರಾಜಕಾರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಸ್ಥಾನ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಕ್ಷೆಗಳಿದ್ದವು, ಹೊರಗಿನ ಕಕ್ಷೆಯೇ ಸಭಾಸ್ಥಾನ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಕರಣ, ಆದರೆ ರಾಜನ ಶುಚಿತ್ವದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ. ‘ಹುತಹುತಾಶನಃ’ ಎಂಬುದು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಬಂದು ನಿಂತರು. ನಾನಾ ಜನಪದಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಶಕ್ರನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಮರರಂತೆ, ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಮೂರು ವೇದಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ರಾಮನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನಮುಖರಾದ ಅನೇಕ ಸೇವಕರು — ಮುದಿತರೆಂಬ ಹೆಸರಿನವರು — ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಕಾಮರೂಪಿಗಳೂ ಮಹೌಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಾನರರು ರಾಮನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಿಭೀಷಣನು, ಗುಹ್ಯಕನು ಧನೇಶನನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನಿಗಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ಹಿರಿಯರೂ ಕುಲೀನರೂ ವಿಚಕ್ಷಣರೂ ಆದ ಮಾನವರೂ ತಲೆಬಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ರಾಜರಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜನು — ದೇವೇಶ್ವರನನ್ನು ಋಷಿಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಸೇವಿಸುವಂತೆ — ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತಿರಲು ಪುರಾಣಜ್ಞರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತಿಮಧುರವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಅನಂತರ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರಾಜರು, ಅನಂತರ ಸಹೋದರರು, ಅನಂತರ ಸೇವಕರು, ಅನಂತರ ವಾನರರು, ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ನಾಗರಿಕರು. ಹೀಗೆ ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳೂ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ವಾನರರು — ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ: ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ತಾರ, ನೀಲ, ನಲ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಕುಮುದ, ಶರಭ, ಶತಬಲಿ, ಗಂಧಮಾದನ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಧೂಮ್ರ, ರಂಭ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ. ವಿಭೀಷಣನ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ, ಪ್ರಮತಿ ಎಂದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಮೂವರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಮೂರು ವೇದಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೂರು ವೇದಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸಮಾವೇಶಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧದ ಮಿತ್ರರು ಈಗ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಭಾಗಿಗಳು. ರಾಮನ ಶೋಭೆಯು ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು — ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ಮನುಷ್ಯರೂ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕಥೆಗಳ ಶ್ರವಣ — ರಾಜನ ಸಭೆಯು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತದ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಕೇಂದ್ರವೂ ಹೌದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಭೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಮೆ — ಗುಹ್ಯಕರಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ಕುಬೇರ; ಕುಬೇರನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಣ್ಣನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ. ‘ಮುದಿತಾ ನಾಮ’ ಸೇವಕರು — ಅವರ ಹೆಸರೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ (ಮುದಿತ ಎಂದರೆ ಸಂತುಷ್ಟ).
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥