ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನಿಗೆ ವರಪ್ರದಾನ, ಶಾಪ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಸ್ಥಾನ
ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಶಿಶುವಿನ ಪುನರ್ಜೀವನ, ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ವರಗಳು, ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ್ಯದ ಚಾಪಲ್ಯ, ಭೃಗು-ಅಂಗಿರಸರ ಶಾಪ, ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ರಾಜ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಗುಣವರ್ಣನೆ, ರಾಮನ ಯಜ್ಞನಿಮಂತ್ರಣ, ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಸ್ಥಾನ
ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಗನ ವಧೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದ ವಾಯುವು ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಧಾತೃವಿನ ಮುಂದೆ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಅಲುಗಾಡುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ಅವನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ವೇಧಸನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಜೋತಾಡುವ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೇದವಿದನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಾಯುವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ನೇವರಿಸಿದನು. ಪದ್ಮಜನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆ ಶಿಶುವು ನೀರು ಹನಿಸಿದ ಪೈರಿನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಮಗನು ಪ್ರಾಣವಂತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರಾಣರೂಪನೂ ಗಂಧವಹನೂ ಆದ ವಾಯುವು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ, ತಡೆಹಿಡಿದಿದ್ದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ವಾಯುನಿರೋಧದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಚಳಿಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕೊಳಗಳಂತೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಆಗ ತ್ರಿಯುಗ್ಮನೂ ತ್ರಿಕಕುತ್ತೂ ತ್ರಿಧಾಮನೂ ತ್ರಿದಶಾರ್ಚಿತನೂ ಆದ ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾರುತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲೈ ಮಹೇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಧನೇಶ್ವರರೇ, ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ; ಆದರೂ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಈ ಶಿಶುವಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರಬೇಕಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾರುತನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡಿರಿ.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಜೀವವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥದ್ದು — ಇದು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ‘ಜಲಸಿಕ್ತಂ ಯಥಾ ಸಸ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರಳವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿದೆ — ಒಣಗಿದ ಪೈರು ನೀರಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಸಿರಾಗುವಂತೆ ಶಿಶುವು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ‘ಶೀತವಾತವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದ್ಮಿನ್ಯಃ’ — ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿದ ಕಮಲಿನಿಗಳು ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅರಳುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಗೂಢಾರ್ಥವುಳ್ಳವು — ‘ತ್ರಿಯುಗ್ಮಃ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಜೋಡಿಗಳಿಂದ (ಐಶ್ವರ್ಯ-ವೀರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು-ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ-ವೈರಾಗ್ಯ) ಕೂಡಿದವನು, ‘ತ್ರಿಕಕುತ್’ ಎಂದರೆ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ, ‘ತ್ರಿಧಾಮಾ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೆಂಬ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು, ‘ತ್ರಿದಶಾರ್ಚಿತಃ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ದಶೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲಿ ಇವನ ಸಹಾಯವು ಅವರದೇ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ. ವಾಯುವಿನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದಿದ್ದವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಂದೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೋಪವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವು ನಿವಾರಣೆಯಾದಾಗ ಕೋಪವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣೋ ಗಂಧವಹಃ’ ಎಂಬವು ವಾಯುವಿನ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣ, ಮತ್ತು ಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವವನು. ಅವನ ಪುನಃಸಂಚಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಉಸಿರು ಮರಳಿತು, ಯಜ್ಞಗಳೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ ಪುರಾ’ ಎಂದಿದೆ — ನಿರೋಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ.
ಆಗ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶುಭಮುಖನಾದ ಸಹಸ್ರನಯನ ಇಂದ್ರನು ಕಮಲದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರದಿಂದ ಇವನ ಹನು ಏಟು ತಿಂದಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹನುಮಾನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಇಂದಿನಿಂದ ಇವನು ನನ್ನ ವಜ್ರದಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು.’ ಅಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಭಗವಾನ್ ಮಾರ್ತಾಂಡನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ನೂರನೆಯ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಇವನು ವಾಗ್ಮಿಯಾಗುವನು; ಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇರರು.’ ವರುಣನು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ನನ್ನ ಪಾಶದಿಂದಾಗಲಿ ನೀರಿನಿಂದಾಗಲಿ ಇವನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ.’ ಯಮನು ತನ್ನ ದಂಡದಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು, ‘ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದಿರುವ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದನು. ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಪಿಂಗಳವಾಗಿರುವ ಧನದ ಕುಬೇರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಈ ಗದೆಯು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದು.’ ‘ನನ್ನಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಇವನು ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು’ ಎಂದು ಶಂಕರನೂ ಪರಮ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಮತಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಈ ಶಿಶುವನ್ನು ಕಂಡು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ಇವನು ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗುವನು.’ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅವನನ್ನು ಕುರಿತು ‘ಇವನು ದೀರ್ಘಾಯುವೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆಗುವನು, ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯೂ ತನ್ನದೇ ಆಯುಧದಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ವರವು ಮೊದಲನೆಯದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಪರಾಧಿ ಅವನೇ; ನಾಮಕರಣದ ಮೂಲಕವೂ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ವರವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ; ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಕುಬೇರನು ‘ಏಕಾಕ್ಷಿಪಿಂಗಲಃ’ — ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಪಿಂಗಳವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ವರ) ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೂ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ವರಪ್ರದಾನದ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಅಪರಾಧಿ ಇಂದ್ರ, ಅನಂತರ ಶಿಶುವು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನೋ ಆ ಸೂರ್ಯ, ಅನಂತರ ಲೋಕಪಾಲರಾದ ವರುಣ, ಯಮ, ಕುಬೇರ, ಅನಂತರ ಶಂಕರ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳೂ ಶಿಶುವಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ವರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ದಂಡದಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ; ಅವನ ‘ಅವಿಷಾದ’ ಎಂಬ ವರವೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನಿರಾಶೆಯಾಗದು ಎಂದು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ವರವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನದ ಶಕ್ತಿ, ಶಾಸ್ತ್ರದಾನ ಮತ್ತು ವಾಗ್ಮಿತ್ವ, ಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ (21) ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ದೀರ್ಘಾಯುಶ್ಚ ಮಹಾತ್ಮಾ ಚ’, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇಷಾಂ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಾನಾಮ್…’ ಎಂದಿದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಕುಶೇಶಯಮಯ (ಕಮಲಮಯ) ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.
ದೇವತೆಗಳ ವರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾದ ಜಗದ್ಗುರು ಚತುರ್ಮುಖನು ವಾಯುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಾರುತನೇ, ನಿನ್ನ ಮಗ ಮಾರುತಿಯು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನೂ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಭಯಂಕರನೂ ಅಜೇಯನೂ ಆಗುವನು. ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯೂ ಇಚ್ಛಾಸಂಚಾರಿಯೂ ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವವನೂ ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅವನು ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಗತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ ಆಗುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿರ್ಮೂಲನಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅವನು ಮಾಡುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಾರುತನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಅಮರರೊಡನೆ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ಗಂಧವಹನೂ ಮಗನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ತಂದು, ಅವನಿಗೆ ವರಗಳು ದೊರೆತ ವಿಷಯವನ್ನು ಅಂಜನೆಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಿನ ಚರಿತೆಯು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ನಿರ್ಮೂಲನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ; ಈ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯು ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಕಾಂಡಗಳ ಸಾರ. ‘ಕಾಮರೂಪಃ’ ಎಂದರೆ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧಾರಣೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವನ್ನೂ ಮಹಾರೂಪವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದನು. ‘ಅವ್ಯಾಹತಗತಿಃ’ ಎಂದರೆ ಅವನ ಗತಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಘ್ನವಾಗದು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಕಾಮರೂಪಃ ಕಾಮಚಾರೀ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ವಾಯುವು ಮಗನನ್ನು ತಾಯಿಯ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅವಳ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೃಹಸ್ಥನಾದ ತಂದೆಯ ನಡವಳಿಕೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು — ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರತ್ವ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಭಯ ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾಮರೂಪತ್ವ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ಅವ್ಯಾಹತಗತಿ ಸಾಗರಲಂಘನದಲ್ಲಿ, ಕೀರ್ತಿ ಸರ್ವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ. ‘ರಾಮಪ್ರೀತಿಕರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ‘ಪಿತಾಮಹಪುರೋಗಮಾಃ’ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದೆ, ಉಳಿದವರು ಹಿಂದೆ; ಹೀಗೆ ಅವರು ಹೇಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.
ರಾಮನೇ, ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇವನು ತನ್ನೊಳಗಿನ ವೇಗದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತಾದನು. ವೇಗದಿಂದ ತುಂಬಿತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವೆಸಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರ ಸ್ರುಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ನಾರುಮಡಿಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ ಇವನು ಮುರಿದು, ಹರಿದು, ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಮಹಾಬಲನು ಇಂಥ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಶಂಭುವು ಅವನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು ಅವನೇ — ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನರಿತು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೇಸರಿಯೂ ವಾಯುವೂ ತಡೆದರೂ ಆ ಅಂಜನೀಸುತನಾದ ವಾನರನು ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಆಗ, ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೃಗು ಮತ್ತು ಅಂಗಿರಸರ ವಂಶದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡರು; ಆದರೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ, ಅತಿಯಾದ ರೋಷವಿಲ್ಲದೆ ಇವನನ್ನು ಶಪಿಸಿದರು — ‘ಕಪಿಯೇ, ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ನೀನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅರಿಯಲಾರೆ; ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆಗ ನಿನ್ನ ಬಲವು ವೃದ್ಧಿಸುವುದು.’ ಆಗ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ವಚನದ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತೇಜಸ್ಸೂ ಓಜಸ್ಸೂ ಅಪಹೃತವಾದ ಇವನು ಮೃದುಭಾವವನ್ನು ತಾಳಿ ಅದೇ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಬಾಲಕನ ಚಾಪಲ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ವರಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಅವನು ಆಟವಾಗಿಯೇ ಋಷಿಗಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳ ಶಾಪವೂ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ‘ನಾತಿಕ್ರುದ್ಧಾಃ’; ಅವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮರೆಯುವಂತೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ — ಕೀರ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆ. ಈ ಶಾಪವೇ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ: ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಸಾಗರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು — ಇದು ಈ ಶಾಪದ್ದೇ ಪರಿಣಾಮ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಯದಾ ತೇ ಸ್ಮಾರ್ಯತೇ ಕೀರ್ತಿಸ್ತದಾ ತೇ ವರ್ಧತೇ ಬಲಮ್’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಶಾಪದ ಸ್ವರೂಪ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಬಲವನ್ನು ಕಸಿಯಲಿಲ್ಲ, ಅದರ ಅರಿವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಸಿಯಲಾಯಿತು; ‘ಶಾಪಮೋಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾತಿಕ್ರುದ್ಧಾಃ ನಾತಿಮನ್ಯವಃ’ ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಬಾಲಕನ ದೋಷವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಹೃತತೇಜೌಜಾಃ’ ಆದ ಅವನು ‘ಮೃದುಭಾವಂ ಗತಃ’ — ಶಾಪದಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧತತನ ನಾಶವಾಗಿ ವಿನಯ ಬಂದಿತು; ಈ ವಿನಯವೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಮಹಾಗುಣವಾಯಿತು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಗ್ನವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿಧ್ವಸ್ತಾನ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ವಿನಾಶದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮುರಿಯುವುದು, ಹರಿಯುವುದು, ಧ್ವಂಸಮಾಡುವುದು.
ಅನಂತರ ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ತಂದೆ ಋಕ್ಷರಜಸ್ ಎಂಬುವನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದನು. ವಾನರರ ಮಹೇಶ್ವರನಾದ ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅವನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದ ಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಾಲಿಯನ್ನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಯೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾಲಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಈ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ, ಅನಿಲನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ಇರುವಂತೆ, ಎರಡೆಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದ, ಬಿರುಕಿಲ್ಲದ ಸಖ್ಯವಿತ್ತು. ರಾಮನೇ, ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವೆ ವೈರವು ಎದ್ದಾಗ ಇವನು ಶಾಪದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ದೇವನೇ, ವಾಲಿಯಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಇವನ ಬಲ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಾರುತಿಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಬಲ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಶಾಪದಿಂದ ಬಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಗ ಆನೆಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಿಂಹದಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅನಿಲ-ಅಗ್ನಿಗಳ ಉಪಮೆ — ವಾಯುವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯಕ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿದೆ — ಹನುಮಂತನ ಬಲವು ಶಾಪದಿಂದ ಮರೆತುಹೋಗಿತ್ತು, ನಾಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಿಂಹಃ ಕುಂಜರರುದ್ಧೋ ವಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬಲವಂತವಾದ ಸಿಂಹವೂ ಆನೆಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕ (43) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಋಕ್ಷರಜಸ್, ಅನಂತರ ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ ಯುವರಾಜ. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಖ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ‘ಅದ್ವೈಧಂ ಛಿದ್ರವರ್ಜಿತಮ್’ ಎಂಬವು ಸಖ್ಯದ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನನ್ನು ‘ರಾಮ’, ‘ದೇವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತ, ಹನುಮಂತ-ಸುಗ್ರೀವರಿಬ್ಬರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಾಪದಲ್ಲಿ, ಸೌಶೀಲ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಾಧುರ್ಯದಲ್ಲಿ, ನಯಾನಯವಿವೇಕದಲ್ಲಿ, ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಚಾತುರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸುವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದಾರೆಯೇ? ಈ ಕಪೀಂದ್ರನು ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಕಲಿಯಬಯಸಿ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ, ಮಹಾಗ್ರಂಥವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಉದಯಗಿರಿಯಿಂದ ಅಸ್ತಗಿರಿಯವರೆಗೆ ಅಪ್ರಮೇಯನಾಗಿ ಸಾಗಿದನು. ಸೂತ್ರ, ವೃತ್ತಿ, ಅರ್ಥ, ಪದಗಳೊಡನೆ, ಸಂಗ್ರಹದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಕಪೀಂದ್ರನು ಸಿದ್ಧಿಸಿಕೊಂಡನು; ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇವನು ದೇವಗುರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೊಡನೆಯೂ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಒಂಬತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇವನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಆಗುವನು. ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಗರದ ಮುಂದೆ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿಯ ಮುಂದೆ, ಲೋಕಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಕನ ಮುಂದೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದೆ ಯಾರು ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಇವನು, ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ನೀಲ, ತಾರ, ತಾರೇಯ, ನಲ, ರಂಭ ಮೊದಲಾದ ಇತರ ಮಹಾಕಪೀಂದ್ರರು, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುದಂಷ್ಟ್ರ, ಮೈಂದ, ಪ್ರಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ — ಈ ಕರಡಿಗಳು ವಾನರೇಂದ್ರರೊಡನೆ — ರಾಮನೇ, ನಿನಗಾಗಿಯೇ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟರಾದವರು. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಕೇಳಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ — ಹನುಮಂತನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು (44–50) ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 44, 45, 48, 49 ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 7.036.041–044 ಆಗಿ ಇವೆ; 46, 47, 50 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ (50ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು 49ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಪಾದದ ಪುನರುಕ್ತಿ). ‘ನವವ್ಯಾಕರಣಾರ್ಥವೇತ್ತಾ’ — ಐಂದ್ರ, ಚಾಂದ್ರ, ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನ, ಪಾಣಿನೀಯ ಮೊದಲಾದ ಒಂಬತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಗಳಿವೆ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ‘ತಾರೇಯಃ’ ಎಂದರೆ ತಾರೆಯ ಮಗ ಅಂಗದ. ಹನುಮಂತನ ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನದ ಕಥೆ ಅದ್ಭುತವಾದುದು — ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತು, ಅವನೊಡನೆ ಉದಯದಿಂದ ಅಸ್ತದವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸಸೂತ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಪದಂ ಸಸಂಗ್ರಹಮ್’ ಎಂಬುದು ವ್ಯಾಕರಣದ ಸರ್ವಾಂಗಗಳು — ಸೂತ್ರಗಳು, ವೃತ್ತಿ, ಅರ್ಥ, ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವನೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಕವಿಯ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿವೆ — ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಗರ, ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಳಯದ ಅಂತಕ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯ. ವಾನರರ ದಿವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು.
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಾನರರೂ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಕೇಳಿದೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ್ದಾಯಿತು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಾಯಿತು; ನಾವು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ.’ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು, ತಲೆಬಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನನ್ನ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನಿತ್ಯವೂ ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆಸೆಯಿಂದ ನಾನು ಒಂದು ವಿಜ್ಞಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ನೀವು ನನಗಾಗಿ ಅನುಕಂಪದಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಡಬೇಕು. ಪುರಜನರನ್ನೂ ಜನಪದದವರನ್ನೂ ಅವರವರ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಸಜ್ಜನರಾದ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಾನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಸದಾ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಬೇಕು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ಪಿತೃಗಳಿಂದ ಅನುಗೃಹೀತನಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸದಾ ಬರುತ್ತಿರಬೇಕು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿ ಋಷಿಗಳು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಡಲು ಅಣಿಯಾದರು; ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಋಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ರಾಘವನಾದರೋ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಲು, ರಾಜರನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿಯಾಗಲು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜಧರ್ಮವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜ್ಯದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿನಯ — ಯಾಚಕನಂತೆ ಅವನು ಋಷಿಗಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಸಾಮ್ಯವು 53.2 ‘ದೃಷ್ಟಃ ಸಂಭಾಷಿತಶ್ಚಾಸಿ…’ ಮತ್ತು 61.2 ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಗತಾಃ ಸರ್ವೇ…’ ಎಂಬ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ (7.036.046a, c) — ರಾಮನ ಯಜ್ಞನಿಮಂತ್ರಣ ಮೊದಲಾದ ಉಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸ್ಮಿತಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ — ಹನುಮಂತನ ಅದ್ಭುತ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಅದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ‘ಗಚ್ಛಾಮಹೇ ವಯಮ್’ (ನಾವು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನದ ಪ್ರಯೋಜನವಾದ ರಾಮನ ಅಭಿನಂದನೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ರಾಜನಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತೃಗಳೂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ತೃಪ್ತರಾದರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೆಂದರೆ ಋಷಿದರ್ಶನದ ಪುಣ್ಯವು ಪಿತೃಗಳವರೆಗೂ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಗಮನದ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದು, ರಾವಣನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ್ಯದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿ, ಈಗ ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮನು ಸಂಜೆ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನಾದರೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ವಾಲಿಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೃಪವಾನರಾನ್’ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಎಂದರೆ — ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಭೆಯು ವಿಸರ್ಜಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಭೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ತಪೋನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾನ್’ ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ವಿಶೇಷಣ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅವರ ಸಂಗವೇ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥