ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ್ಯಚರಿತೆ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಕೋಪ
ಹನುಮಂತನ ಕುರಿತು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ನೆಗೆತ, ರಾಹುವಿನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಆಗಮನ, ವಜ್ರದಿಂದ ಹನು ಮುರಿದದ್ದು, ವಾಯುವಿನ ನಿರೋಧ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಪೀಡೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ವಾಯುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದದ್ದು
ವಾಲಿ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿಯ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಬಲವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಸಮಾನವಾದುದು; ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಮರಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಶೌರ್ಯ, ದಕ್ಷತೆ, ಬಲ, ಧೈರ್ಯ, ಪ್ರಾಜ್ಞತೆ, ನೀತಿಸಾಧನೆ, ವಿಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದನು. ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಅವಳನ್ನು ಸಂತೈಸಿದನು. ಸೇನಾನಾಯಕರು, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ಕಿಂಕರರು, ರಾವಣನ ಮಗ ಅಕ್ಷ — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಕೆಡವಿದನು. ಮತ್ತೆ ಬಂಧನದಿಂದ ತಾನೇ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು, ದಶಾನನನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆಯೋ ಅಂಥವು ಕಾಲನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಶಕ್ರನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಕುಬೇರನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಇವನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದಲೇ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಜಯವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಮಿತ್ರರನ್ನೂ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದೆನು. ವಾನರಾಧಿಪನ ಸಖನಾದ ಹನುಮಂತನು ನನಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜಾನಕಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನಾದರೂ ತಿಳಿಯಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು? ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ವೈರವು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿದ್ದರೂ ಇವನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಏಕೆ ಸುಡಲಿಲ್ಲ? ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲವು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ವಾನರಾಧಿಪನು ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಅವನು ಉದಾಸೀನನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಪೂಜ್ಯನೇ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳು.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ವಿಜಯವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಬಾಹುಬಲಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೂ ಯುಕ್ತವಾದುದೇ — ಒಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನು ಸ್ವಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಲಾಗುವ ಈ ಸಮಗ್ರ ಹನುಮಚ್ಚರಿತೆಗೆ ಆಧಾರ. ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕಾಲ, ಶಕ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವು ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ. ‘ಸೇನಾಗ್ರಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ‘ಮಂತ್ರಿಸುತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಏಳು ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ‘ಕಿಂಕರಾಃ’ ಎಂದರೆ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ‘ರಾವಣಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರ — ಹೀಗೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಘಟನೆಗಳು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅರ್ಜುನನಿಂದಲೂ ವಾಲಿಯಿಂದಲೂ ರಾವಣನಿಗಾದ ಸೋಲುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಥ ವಾಲಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಮನು ಸಹಜವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮನ್ಯೇ’ (ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಊಹೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತೀರ್ಮಾನವನ್ನಲ್ಲ; ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಮರಪೂಜಿತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿದನು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿದನು, ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ಋಷಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶೌರ್ಯ, ದಕ್ಷತೆ, ಬಲ, ಧೈರ್ಯ, ಪ್ರಾಜ್ಞತೆ, ನಯಸಾಧನೆ, ವಿಕ್ರಮ, ಪ್ರಭಾವ — ಹನುಮಂತನ ಈ ಎಂಟು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಆದರ್ಶ ಸೇವಕ, ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಯೋಧ ಎಂದು ರಾಮನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗುಣಗಳು ‘ಕೃತಾಲಯಾಃ’, ಅಂದರೆ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ, ಕ್ಷಣಿಕವಾದವುಗಳಲ್ಲ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹನುಮಂತನಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯೂ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು; ಇದೇ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಾರ.
ರಾಘವನ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಯು ಹನುಮಂತನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಸತ್ಯ; ಬಲದಲ್ಲಿ, ಗತಿಯಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಮೋಘಶಾಪರಾದ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಇವನಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ, ಶತ್ರುಮರ್ದನನೇ, ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇವನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನೇ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೂ ಇವನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ತೀರಾ ಬಾಲತನದಿಂದಲೇ ಇವನಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆಯಿತು. ರಾಘವನೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ನಿನಗಿದ್ದರೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಕೇಳು, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಸುಮೇರು ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಇವನ ತಂದೆ ಕೇಸರಿ ಎಂಬುವನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಅಂಜನೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಳು; ಅವಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವು ಉತ್ತಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಶಾಲಿಧಾನ್ಯದ ತೆನೆಯ ಕದಿರಿನಂಥ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ ಇವನನ್ನು ಅಂಜನೆಯು ಹೆತ್ತಳು; ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರಲು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಳು. ಈ ಶಿಶುವು ತಾಯಿಯ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಶರವಣದಲ್ಲಿ ಕುಮಾರ ಸ್ಕಂದನು ಅತ್ತಂತೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಅತ್ತನು.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹನುಮಂತನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ‘ಶಾಲಿಶೂಕನಿಭಾಭಾಸಮ್’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ — ಮಾಗಿದ ಧಾನ್ಯದ ಕದಿರು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿರುವಂತೆ ಶಿಶುವಿನ ಕಾಂತಿ. ‘ಶಿಶುಃ ಶರವಣೇ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಶರವಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಆರು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರಿಂದ ಪೋಷಿತನಾದವನು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮವನ್ನು ದೇವಕುಮಾರನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪಾಲಕ ತಂದೆ ಕೇಸರಿ, ಜನಕನಾದರೋ ವಾಯು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಕೇಸರೀನಂದನ’, ‘ಮಾರುತಿ’, ‘ವಾಯುಪುತ್ರ’, ‘ಅಂಜನೀಸುತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಮೇರುವು ಸೂರ್ಯನ ವರದಿಂದ ಚಿನ್ನಮಯವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಸೂರ್ಯದತ್ತವರಸ್ವರ್ಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ; ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯೂ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಸೂರ್ಯನೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗುರುವೂ ಹೌದು. ಅಂಜನೆಯು ಕೇಸರಿಯ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ; ಅವಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಅಂಶದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಹುಟ್ಟಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾಯಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಳು — ಇದು ವಾನರಿಯರ ಸಹಜ ನಡವಳಿಕೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಶುವು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹಸಿದುಕೊಂಡಿತು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಹನುಮಂತನ ಶಿಶುರೂಪವನ್ನು ‘ಶಾಲಿಶೂಕನಿಭಾಭಾಸಮ್’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಅರ್ಕವೈಶ್ವಾನರಕಾಂಚನಪ್ರಭಮ್’ (ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು) ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಅದ್ಭುತವಾದುದು.
ಆಗ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ದಾಸವಾಳದ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು, ಅದನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಹಣ್ಣಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವನು ರವಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ಬಾಲಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿದ್ದ ಆ ಬಾಲಕನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಯಸಿ ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದನು. ಶಿಶುವಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹಾರುತ್ತಿರಲು ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಮಹಾ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು — ‘ಈ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಉನ್ನತವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟುವಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ವಾಯುವಾಗಲಿ, ಗರುಡನಾಗಲಿ, ಮನಸ್ಸಾಗಲಿ ಚಲಿಸದು. ಶಿಶುವಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಇವನ ಗತಿವಿಕ್ರಮ ಹೀಗಿದ್ದರೆ, ಯೌವನವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಇವನ ವೇಗ ಹೇಗಿರಬಹುದು!’ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ವಾಯುವು ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಹಿಮರಾಶಿಯಂತೆ ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟುತ್ತ, ತಂದೆಯ ಬಲದಿಂದಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ಈ ಶಿಶುವಿಗೆ ದೋಷವೆಂಬುದು ತಿಳಿಯದು, ಮತ್ತು ಇವನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ದಿವಾಕರನು ಅವನನ್ನು ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ದಿನ ಇವನು ಭಾಸ್ಕರನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ನೆಗೆದನೋ ಅದೇ ದಿನ ರಾಹುವು ದಿವಾಕರನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಇವನು ಮುಟ್ಟಲು, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ರಾಹುವು ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋದನು. ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಮಗನು ರೋಷದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ದೇವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಸವನೇ, ಬಲನನ್ನೂ ವೃತ್ರನನ್ನೂ ಕೊಂದವನೇ, ನನ್ನ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಈಗ ಅದನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದೇಕೆ? ಇಂದು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಂದೆ; ಆಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಹುವು ಬಂದು ಥಟ್ಟನೆ ರವಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಹಸಿವನ್ನು ತಣಿಸುವುದು ಮಾತ್ರ, ಯಾವ ಅಹಂಕಾರವೂ ಇಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಸ್ಮಯದ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸಾಗರಲಂಘನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯ — ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವು ಮಗನನ್ನು ಬಾಧಿಸದಿರಲೆಂದು ಅವನು ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ಕರುಣೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಈ ಶಿಶುವು ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ರಾಹುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಹು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹಾಸ್ಯರಸದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಚಂದ್ರಾರ್ಕಮರ್ದನಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಹುವಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಶಿಶುವಿನ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ; ದಾಸವಾಳದ ಹೂವಿನಂತಿರುವ ಉದಯಕಾಲದ ರವಿಯು ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲಾರ್ಕ ಇವ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ರೀತಿಯದು — ಶಿಶುವೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ಬಾಲಕನೂ ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷರೆಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಯೌವನಂ ಬಲಮಾಸಾದ್ಯ ಕಥಂ ವೇಗೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಯೌವನವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ವೇಗ ಹೇಗಿರಬಹುದು) ಎಂಬ ಅವರ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಚಿಂತನೆ ‘ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಸ್ಮಿನ್ಸಮಾಯತ್ತಮ್’ — ಅಂದರೆ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲಿ ಇವನ ಸಹಾಯ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಬಲ್ಲರು. ವಾಯುವಿನ ತಂಪನ್ನು ‘ತುಷಾರಚಯಶೀತಲಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಮರಾಶಿಯಂತೆ ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಹುವಿನ ಆಕ್ರೋಶವು ದೇವರಾಜನ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ನನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟೆ’ ಎಂದು; ಇದು ಅವನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿತ್ರ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ — ಕಾಣದ ವಾಯುವು ಮಗನ ಹಿಂದೆ ನೆರಳಿನಂತೆ ಹೋಗುತ್ತ, ಅವನನ್ನು ತಂಪಾಗಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.
ರಾಹುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ವಾಸವನು ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ, ಮದ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ, ಎತ್ತರವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದದಿಂದ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಗಜರಾಜ ಐರಾವತವನ್ನು ಏರಿ, ರಾಹುವನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರನು ಈ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ರಾಹುವು ವಾಸವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದನು; ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಇವನು ಕಂಡನು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಹುವನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಸಿಂಹಿಕಾಸುತನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಇವನು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ರಾಮನೇ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಮುಖಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾಹುವು ಬೆನ್ನುತೋರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ರಕ್ಷಕನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಆಶಿಸುತ್ತ ಸಿಂಹಿಕಾಸುತನು ಭಯದಿಂದ ‘ಇಂದ್ರಾ, ಇಂದ್ರಾ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗಿದನು. ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಹುವಿನ ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಿತವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ‘ಹೆದರಬೇಡ, ನಾನು ಇವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಐರಾವತವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಇದು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಹಣ್ಣು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಾರುತಿಯು ಆ ಗಜರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ಐರಾವತವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಇವನ ರೂಪವು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಇಂದ್ರಾಗ್ನಿಗಳ ರೂಪದಂತೆ ಘೋರವೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆಯಿತು. ಹೀಗೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅಷ್ಟೇನೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ ಶಚೀಪತಿಯು ಕೈಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದ ಏಟು ತಿಂದ ಇವನು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು; ಬೀಳುವಾಗ ಇವನ ಎಡ ಹನು (ದವಡೆ) ಮುರಿಯಿತು. ಐರಾವತದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಅದರ ಬಿಳುಪು, ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳು, ಮದಜಲ, ಆಭರಣಗಳು, ಗಂಟೆಯ ನಾದ; ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವೈಭವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾತಿಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಅಷ್ಟೇನೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಇಂದ್ರನು ಬಾಲಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಡೆಯಲು ಮಾತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರವೂ ಮೃದುವಾದುದು. ಆದರೂ ವಜ್ರದ ಆಘಾತದಿಂದ ಹನು ಮುರಿಯಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಇಂದ್ರನೂ ಅವನಿಗೆ ‘ಹನುಮಾನ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡಲಿದ್ದಾರೆ. ರಾಹುವಿನ ‘ಮುಖಶೇಷಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ತಲೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿಶುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಹಣ್ಣೇ — ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯ, ಅನಂತರ ರಾಹು, ಅನಂತರ ಐರಾವತ; ಈ ಕ್ರಮವು ಬಾಲಕನ ನಿರ್ದೋಷ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನು ಯಾರಿಗೂ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರನ್ನು ನುಂಗುವ ರಾಹುವೂ ಶಿಶುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗಿ ರಕ್ಷಕನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೂಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ. ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರವನ್ನು ‘ಹಸ್ತಾಂತಾತ್’ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಕೈಯ ತುದಿಯಿಂದಲೇ. ಐರಾವತದ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ರೂಪ ‘ಇಂದ್ರಾಗ್ನ್ಯೋರಿವ ಭಾಸ್ವರಮ್’ — ಇಂದ್ರನೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ. ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಎಡ ಹನು ಮುರಿಯಿತು — ಇದೇ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ.
ವಜ್ರದ ಏಟಿನಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಆ ಬಾಲಕನು ಬೀಳಲು, ಪವನನು ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಪ್ರಭುವು ತನ್ನ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಶಿಶುವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಲಮೂತ್ರಾಶಯಗಳನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಪರಮ ಪೀಡೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತ, ವಾಸವನು ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ, ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ತಡೆಹಿಡಿದನು. ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಕೋಪದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಸಿರಿಲ್ಲದವಾಗಿ, ಸಂಧಿಗಳು ಒಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಮರದ ತುಂಡುಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾದವು. ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ವಷಟ್ಕಾರವೂ ನಿಂತುಹೋದವು, ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಧರ್ಮವೂ ಲುಪ್ತವಾದವು; ವಾಯುಪ್ರಕೋಪದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನರಕದಲ್ಲಿರುವಂತಾದವು. ಆಗ ಗಂಧರ್ವ, ದೇವ, ಅಸುರ, ಮಾನವರೊಡಗೂಡಿದ ಪ್ರಜೆಗಳು ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಮಹೋದರದಂತೆ ಉಬ್ಬಿದ ಹೊಟ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ ದೇವತೆಗಳು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಗವಂತನೇ, ನಾಥನೇ, ನೀನು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ; ನಮ್ಮ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಈ ಪವನನನ್ನು ನೀನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಂದು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೂಡಿಹಾಕುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೂಡಿಹಾಕಿ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದು ಏಕೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನಾವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನೇ, ವಾಯುನಿರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಮ್ಮ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸು.’ ಪ್ರಜೆಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಜಾನಾಥನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ‘ಕಾರಣವಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಯುವು ಕೋಪಗೊಂಡು ತಡೆಹಿಡಿದನೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣ, ಅವನ ನಿರೋಧದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಶಯಮಾವೃತ್ಯ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಶರೀರಶಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಪಾನವಾಯುವಿನ ನಿರೋಧ. ‘ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಾವು ನಿರ್ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ‘ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳು’ — ಜರಾಯುಜಗಳು, ಅಂಡಜಗಳು, ಸ್ವೇದಜಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಭಿಜ್ಜಗಳು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಗುಹಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಸ್ವಸುತಮ್…’ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ವಾಯುವಿನ ಕೋಪವು ತಂದೆಯ ಸಹಜ ಶೋಕ — ಮಗನಿಗಾದ ಆಘಾತವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉಪಾಯ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಲ್ಲ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯದು — ಅವನು ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಸತ್ತಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯ ಕರ್ಮವೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಧಾರಣೆಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಗಳೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಲುಪ್ತವಾದವು — ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹವಿಸ್ಸು ದೊರೆಯದು, ಅವರಿಗೂ ದುಃಖ. ದೇವತೆಗಳ ‘ಮಹೋದರನಿಭೋದರಾಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಉಸಿರು ಕಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಉಬ್ಬಿದ ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಯುವಿಲ್ಲದಾಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಊದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಕರುಣರಸವನ್ನೂ ಹಾಸ್ಯರಸವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುನಿರೋಧಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ವಾಯುವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆದನು; ಹೀಗೆ ವಾಯುವು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅವನದೇ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುವಂತಿದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಜೆಗಳೇ, ನೀವು ಕೇಳಬೇಕಾದ, ನಿಮಗೆ ಹಿತವಾದ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿರಿ. ಅವನ ಮಗನನ್ನು ಇಂದು ಅಮರೇಶನಾದ ಇಂದ್ರನು ರಾಹುವಿನ ಮಾತಿಗೆ ಮಣಿದು ಕೆಡವಿದನು; ಅದರಿಂದ ಆ ಅನಿಲನು ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರವಿಲ್ಲದ ವಾಯುವು ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಯುವಿಲ್ಲದೆ ಶರೀರವು ಮರದ ತುಂಡಿಗೆ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯುವೇ ಪ್ರಾಣ, ವಾಯುವೇ ಸುಖ, ವಾಯುವೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು; ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾದ ಜಗತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣದು. ಇಂದೇ ಜಗತ್ತಿನ ಆಯುಸ್ಸಾದ ವಾಯುವು ಜಗತ್ತನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದಾನೆ; ಇಂದೇ ನೀವು ಉಸಿರಿಲ್ಲದೆ ಮರದ ತುಂಡುಗಳಂತೆ, ಗೋಡೆಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಮಾರುತನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಅದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳೇ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸದೆ ನಾವು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದದಿರೋಣ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ — ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗ, ಗುಹ್ಯಕರೊಡನೆ — ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸುರೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮಾರುತನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಸದಾಗತಿಯ (ವಾಯುವಿನ) ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಚತುರ್ಮುಖನು ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ಋಷಿ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಕೃಪೆದೋರಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುಸ್ತುತಿ ದಾರ್ಶನಿಕವಾದುದು — ‘ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಃ ಸುಖಂ ವಾಯುರ್ವಾಯುಃ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್’ (ವಾಯುವೇ ಪ್ರಾಣ, ವಾಯುವೇ ಸುಖ, ವಾಯುವೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು) ಎಂಬುದು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳ ದೋಷವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಹುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ಅಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ; ಶಿಶುವಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ‘ಅರ್ಕವೈಶ್ವಾನರಕಾಂಚನಪ್ರಭಮ್’ ಎಂದು ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ರುಕ್ಪ್ರದೋ ಹಿ ನಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ — ನಮಗೆ ರೋಗವನ್ನು (ಪೀಡೆಯನ್ನು) ಕೊಡುವವನು ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿ ವಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅದಿತೇಃ ಸುತಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅದಿತೇಃ ಸುತಾಃ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಿಶುವಿನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕರುಣೆಯಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರಪ್ರದಾನವಾಗಲಿದೆ. ವಾಯುವಿನ ಕೋಪವು ನ್ಯಾಯವಾದುದೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮಗನು ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಾಯವೂ ಬಲಪ್ರಯೋಗವಲ್ಲ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ಗುಹ್ಯಕರು, ಋಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ವಾಯುವಿನ ಗುಹೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಒಂದು ಶಿಶುವಿನ ಮುಂದೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಅದ್ಯೈವ ತೇ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಾಃ…’, ‘ತದ್ಯಾಮಸ್ತತ್ರ…’, ‘ಮಾ ವಿನಾಶಂ…’ ಎಂದು. ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಮಾ ವಿನಾಶಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮ’ (ನಾವು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದದಿರೋಣ) ಎಂಬ ಮಾತು ತನ್ನ ವಿನಾಶದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ವಾಯುವಿಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಬದುಕಲಾರನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸದಾಗತಿ’ ಎಂಬುದು ವಾಯುವಿನ ಹೆಸರು — ಸದಾ ಚಲಿಸುವವನು ಎಂದರ್ಥ; ಅಂಥವನು ಇಂದು ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥