॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 34ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಪರಾಭವ ಮತ್ತು ಸಖ್ಯ

ರಾವಣನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದುದು, ತಾರನ ಮಾತು, ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ವಾಲಿಯು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಸಿದುದು, ರಾವಣನ ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸಖ್ಯ

ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹಾಗೆ ಅಪಮಾನಿತನಾದರೂ ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದೆ ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅಪಮಾನದಿಂದ ಅವನ ದರ್ಪ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ‘ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ’ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನಾಗಲಿ ಮನುಷ್ಯನಾಗಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಬಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರೆಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದರ್ಪದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದನು — ವಾಲಿಯು ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆಗ ವಾನರರ ಅಮಾತ್ಯನೂ ತಾರೆಯ ತಂದೆಯೂ ಆದ ಪ್ರಭು ತಾರನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ಸಮಬಲನಾಗಬಲ್ಲ ವಾಲಿಯು ಈಗ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಬೇರೆ ಯಾವ ವಾನರನು ನಿನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ವಾಲಿಯು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು. ಶಂಖದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಈ ಎಲುಬುಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಇವು ವಾನರಾಧಿಪನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹತರಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದ ರಾಜರವು. ರಾವಣ, ನೀನು ಅಮೃತರಸವನ್ನೇ ಕುಡಿದಿದ್ದರೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು. ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನೇ, ಈಗ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಲೋಕವನ್ನು ನೋಡಿಕೋ; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು, ಆಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನವೇ ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು. ಅಥವಾ ಸಾಯಲು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ.’ ತಾರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಎಲುಬುಗಳ ರಾಶಿಗಳ ದರ್ಶನ ವಾಲಿಯ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಪಶ್ಯೇದಾನೀಂ ಜಗಚ್ಚಿತ್ರಮ್…’ — ಈಗ ವಿಚಿತ್ರ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿಕೋ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅಮೃತರಸವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ — ಅಮೃತಪಾನದಿಂದಲೂ ನೀನು ಅಮರನಾಗಲಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಈ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸಂಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ರಾವಣನ ಪರಾಜಯಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅರ್ಜುನನ ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಎರಡನೆಯವನು ವಾಲಿ. ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪರಾಜಯದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವನೆಂದು ಕೇಳಿದರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರ ಬಲದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ತಾರನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ವಾಲಿಯ ಮಾವನೂ ಹೌದು; ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಗರ್ವವೂ ರಾವಣನ ಬಗ್ಗೆ ಉಪಹಾಸವೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಬೇರೆ ಯಾವ ವಾನರನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ವಿನಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೃತ್ಯುವಿನತ್ತ ಆತುರಪಡುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರದ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಲು ಸಾಕು. ‘ಮುಹೂರ್ತ’ ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ತಾರನ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಲೋಕರಾವಣ’ನಾದ ಅವನು ತಾರನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದು ವಾಲಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಡಿಯಲು ಸದ್ದಿಲ್ಲದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ನಡೆದನು — ಕಳ್ಳನಂತೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದೇ ಅವನ ಉಪಾಯ. ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಾಲಿಯೂ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಆದರೆ ಅವನ ಪಾಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕಂಡರೂ ವಾಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಸಿಂಹವು ಮೊಲವನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ವಾಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಮೂರು ಮಹಾಸಾಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಗರುಡನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿನ ಸರ್ಪದಂತೆ ನನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವ, ತೊಡೆ-ಕೈ-ವಸ್ತ್ರಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದಿರುವ ಶತ್ರು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಲೋಕಗಳು ಕಾಣುವುವು.’ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವಾಲಿ ಮೌನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ, ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾತ್ರಗಳ ವಿರೋಧವಿದೆ — ರಾವಣನು ಮೋಸದಿಂದ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಾಲಿಯಾದರೋ ಧರ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಭಯ. ವಾಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಜಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರ್ವತರಾಡಿವ’ (ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ‘ಅಂಜನಸಂನಿಭಃ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನು, ವಾಲಿ ‘ಹೇಮಗಿರಿಪ್ರಖ್ಯಃ’ — ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವನು; ಬಣ್ಣಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದಲೂ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ರಂಸದೂರುಕರಾಂಬರಮ್’ (ತೊಡೆ-ಕೈ-ವಸ್ತ್ರಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ತೊಡೆಗಳೂ ಕೈಗಳೂ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಜೋತಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಸಿಂಹ-ಮೊಲ, ಗರುಡ-ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆ ವಾಲಿಯ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಕ್ಷ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ನಿಶ್ಚಯ ಕೇವಲ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು — ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಂತಿ’ (ಕಾಣುವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೌನಮುಪಾಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಣಮುಪಾಶ್ರಿತಃ’ ಎಂದು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ವಾಲಿಯ ಮಂತ್ರಜಪ ‘ನೈಗಮಾನ್ ಮಂತ್ರಾನ್’ — ಅಂದರೆ ವೇದಮಂತ್ರಗಳದು.

ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ ಆ ವಾನರರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು. ಹೆಜ್ಜೆಯ ಸದ್ದಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಕೈಗೆಟುಕುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತು, ವಾಲಿ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ್ದರೂ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ತನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ವಾಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾವಣನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪರಚುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಗಾಳಿಯು ಮೋಡವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ ವಾಲಿ ಅವನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದನು. ದಶಾನನನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ರಾಕ್ಷಸ ಅಮಾತ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಬಯಸಿ ಕೂಗುತ್ತ ವಾಲಿಯ ಹಿಂದೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಅವರಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ವಾಲಿ, ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಾಲಿಯನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆ, ಅವನ ತೋಳು-ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ದಣಿದು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳೂ ಸರಿದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು; ಇನ್ನು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ, ಬದುಕನ್ನು ಬಯಸುವ ಪ್ರಾಣಿಯ ಮಾತೇನು. ‘ಪರಾಙ್ಮುಖೋಽಪಿ ಜಗ್ರಾಹ’ (ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ್ದರೂ ಹಿಡಿದನು) ಎಂಬುದೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮುಖ್ಯ ಚಮತ್ಕಾರ — ವಾಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡದೆಯೂ ಕೇವಲ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅರಿತು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚಿದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ ಬಲವೂ ವಾಲಿಯ ಕಂಕುಳಿನಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಸಾಲದು. ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾರವು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಮಹಾಪರ್ವತಗಳೂ…, ಇನ್ನು ಬದುಕನ್ನು ಬಯಸುವವನ ಮಾತೇನು’ ಎಂಬ ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯದಿಂದ (‘ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದ) ವಾಲಿಯ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸ ಅಮಾತ್ಯರ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆ ನಿಷ್ಫಲ — ಅವರ ವೇಗ ವಾಲಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮವಲ್ಲ. ‘ಪರಿಶ್ರಾಂತಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ’ (ದಣಿದು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವರು ದಾರಿಯ ನಡುವೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯಕ — ಅವನ ಸಹಾಯಕರು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಅವನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಗುವಿನಂತೆ ಅವನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ವಾಲಿ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನು ಬಂಧಿತನಾದನು, ಅಮಾತ್ಯರು ಓಡಿಹೋದರು. ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಉಪಮೆ ಸರಳವೂ ಸುಂದರವೂ — ಮೋಡವು ಗಾಳಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಕವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣನು ವಾಲಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ.

ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳೂ ಹಾರಲಾಗದಂತಹ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಗರಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವನ್ನು ವಂದಿಸಿದನು. ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ಪಶ್ಚಿಮಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಜಪಿಸಿ, ಆ ವಾನರನು ದಶಾನನನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಉತ್ತರಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದಶಾನನನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಗಾಳಿಯಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆ ಸಾಗಿದನು. ಉತ್ತರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ ದಶಾನನನನ್ನು ಹೊತ್ತು ವಾಲಿ ಪೂರ್ವದ ಮಹಾಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನಾದ ಆ ವಾನರೇಶ್ವರನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದನು. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಹೊತ್ತುದರಿಂದ ದಣಿದ ಆ ವಾನರನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ‘ವಾಸವಿಃ’ (ವಾಸವನ ಮಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮಗ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಭ್ರಮಣ ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ವಾಲಿಯ ನಿತ್ಯಕರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೂ ಹೌದು — ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾವಣೋದ್ವಹನಶ್ರಾಂತಃ’ (ರಾವಣನನ್ನು ಹೊತ್ತು ದಣಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಹ ಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಯೂ ದಣಿದನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಬಹುಯೋಜನಸಾಹಸ್ರಂ…, ವಾಯುವಚ್ಚ ಮನೋವಚ್ಚ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ಪರಿಭ್ರಮಣದ ಕ್ರಮ ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ — ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಕ್ರಮದಲ್ಲಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಗರದಲ್ಲೂ ವಾಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಖಚರೋತ್ತಮಃ’ (ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ಸಿದ್ಧರೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ನಗರದ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲ — ಬಹುಶಃ ರಾವಣನನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಬಿಡಲು, ಅವನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸದಿರಲು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ‘ರವಮಾಣಾಃ’ (ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವರು), ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನಿಃಶಬ್ದ ಸಂಚಾರ — ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟ. ವಾಲಿಯ ದಣಿವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಭಾರವಾದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿದನು.

ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಕಂಕುಳಿನಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ‘ನೀನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ?’ ಎಂದು ನಗುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು, ಆಯಾಸದಿಂದ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣ; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆನು, ಆ ನಾನು ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟೆನು. ಆಹಾ ನಿನ್ನ ಬಲ, ಆಹಾ ವೀರ್ಯ, ಆಹಾ ಗಾಂಭೀರ್ಯ — ಅದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಶುವಿನಂತೆ ಹಿಡಿದು ನಾಲ್ಕು ಸಾಗರಗಳಲ್ಲೂ ಸುತ್ತಿಸಿದೆ. ವೀರನಾದ ವಾನರನೇ, ಹೀಗೆ ದಣಿವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಬಲ್ಲ ವೀರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರಿರುವನು? ಪ್ಲವಂಗಮನೇ, ಈ ಗತಿ ಮೂರೇ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಇದೆ — ಮನಸ್ಸಿಗೆ, ವಾಯುವಿಗೆ, ಸುಪರ್ಣನಿಗೆ (ಗರುಡನಿಗೆ); ನಾಲ್ಕನೆಯವನು ನೀನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡ ನಾನು ಅಗ್ನಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಚಿರಕಾಲದ ಆಪ್ತ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಪತ್ನಿಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ನಗರ, ರಾಷ್ಟ್ರ, ಭೋಗಗಳು, ವಸ್ತ್ರ, ಭೋಜನ — ಎಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅವಿಭಕ್ತವಾಗಿರುವುವು.’ ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ಆ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಸೋದರತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರ ಕೈಯನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಡಿದು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು, ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳು ಪರ್ವತಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ ಸನ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ವಾಸಿಸಿದನು; ಆಮೇಲೆ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಬಂದ ಅಮಾತ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಹೀಗೆ ಇದು ಹಿಂದೆ ನಡೆಯಿತು — ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾವಣನು ಪರಾಭವಗೊಂಡನು, ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸೋದರನಾಗಿಯೂ ಸ್ವೀಕೃತನಾದನು. ರಾಮ, ವಾಲಿಯ ಬಲವು ಅಪ್ರತಿಮವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅವನೂ ನಿನ್ನಿಂದ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಪತಂಗದಂತೆ, ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಸೋತ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಬಲದಿಂದ ಚಕಿತನಾಗಿ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅರ್ಜುನನೊಡನೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಲಿ ರಾವಣನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ. ‘ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ಅಲ್ಲಿ ಸೋದರನಂತೆ ವಾಸಿಸಿದನು. ವಾಲಿಯ ‘ನೀನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಗುವಿನೊಡನೆ ಕೂಡಿದೆ — ಇವನು ಯಾರೆಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ವಿನಯವಿದೆ — ‘ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದೆ, ಯುದ್ಧವೂ ದೊರೆಯಿತು’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ರಯಾಣಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಮ್’ (ಮೂರೇ ಭೂತಗಳಿಗೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಯು ಮತ್ತು ಗರುಡರ ಗತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಸಖ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸರ್ವಸ್ವದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ; ಇದು ಅವನ ಆವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೋದರತ್ವ ಪವಿತ್ರ ಬಂಧನ; ರಾಮನೂ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಎಂತಹ ಬಲಶಾಲಿಯ ವಧೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪತಂಗದ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಎದುರು ವಾಲಿಯ ಬಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು — ಇದರಿಂದ ವಾಲಿ-ರಾವಣರ ಮೈತ್ರಿ ಕೇವಲ ಮಾತಿನದಲ್ಲ, ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯದ ಯೋಜನೆ ಇನ್ನೂ ಅಪೂರ್ಣ. ‘ಧರ್ಷಿತಶ್ಚ ವೃತಶ್ಚಾಪಿ’ (ಪರಾಭವಗೊಂಡನು, ಸ್ವೀಕೃತನೂ ಆದನು) ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರಾಜಯ ಮತ್ತು ಸಖ್ಯ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ