ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಗೆ ಪರಿತ್ಯಾಗವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು
ಗಂಗೆಯಾಚೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಲೋಕಾಪವಾದದ ಮತ್ತು ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯದ ನಿವೇದನೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದ ನಿರ್ದೇಶನ
ಅನಂತರ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಏರಿಸಿ, ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾದ ನಿಷಾದರ ದೋಣಿಯನ್ನು ಏರಿದನು. ಅವನು ರಥದೊಡನಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ‘ಇಲ್ಲೇ ಇರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಅಂಬಿಗನಿಗೆ ‘ನಡೆ’ ಎಂದನು. ಸುಮಂತ್ರನು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಆಗುವನು. ಅನಂತರ ಭಾಗೀರಥಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ, ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಶಲ್ಯವು ನೆಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧೀಮಂತನಾದ ಆರ್ಯನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಲೋಕನಿಂದೆಗೆ ಪಾತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಇಂದು ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದು; ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಇಂಥ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಯೋಜಿತನಾಗಬಾರದಿತ್ತು. ಶೋಭನೆಯೇ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು; ನನಗೆ ಪಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಾರದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖ ಆಳವಾದುದು — ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಲೋಕನಿಂದಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಹೃದಯ ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿಹೋಗಿದೆ. ‘ನ ಮೇ ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳ ಶಾಪವಾಗಲಿ ದುಃಖವಾಗಲಿ ತನಗೆ ಪಾಪವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಭಯ. ‘ಹೃದ್ಗತಂ ಶಲ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ಬಾಣದಂತೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ದುಃಖ. ನೈಷಾದೀ ನೌಕೆ ಎಂದರೆ ನಿಷಾದರ ದೋಣಿ; ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ರಾಮನನ್ನು ದಾಟಿಸಿದ್ದನು. ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೇ ಇರಲೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲೇ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು ಅವನ ದೈನ್ಯದ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಪೂಜ್ಯಭಾವದ ಲಕ್ಷಣ.
ಅಳುತ್ತ, ಕೈಮುಗಿದು, ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಇದೇನೆಂದು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು. ನೀನು ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಜನಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆಯಷ್ಟೆ? ನೀನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂತಾಪಕ್ಕೊಳಗಾಗಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಹೇಳು — ನಿನಗೆ ರಾಜನ ಆಣೆ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಸೀತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ರಾಜಮಹಿಷಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಬಾರದು; ‘ನರೇಂದ್ರೇಣ ಶಾಪಿತೋಽಸಿ’ (ನಿನಗೆ ರಾಜನ ಆಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಆಣೆಯನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮೊದಲ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮವೇ. ವೈದೇಹಿಯು ಹೀಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವನಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಬಾಷ್ಪಗಲಃ’ ಎಂಬ ಪದ — ಗಂಟಲು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿದೆ, ಮಾತು ಗದ್ಗದವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶಂಕೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಈಗ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಅಹಮ್ ಆಜ್ಞಾಪಯಾಮಿ ತೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರಾಜೋಚಿತ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ದೃಢಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿರುವುದು — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾರನು.
‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ಸಭೆಯ ನಡುವೆ, ಪುರದಲ್ಲೂ ಜನಪದದಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಅಪವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಂತಪ್ತಹೃದಯನಾದ ರಾಮನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ದೇವಿ, ರಾಜನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಬದಿಗೊತ್ತಿದ ಆ ನಿಂದಾವಚನಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾರೆ. ನಿರ್ದೋಷಳಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಜನರ ಅಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ರಾಜನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾಗಿರುವೆ; ದೇವಿ, ಇದನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಡ. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ದೋಹದವನ್ನೂ (ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ) ನೆಪವಾಗಿಸಿ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಬಳಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಬೇಕಾಗಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಪವಾದದ ವಿವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಆ ನಿಂದಾವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾರೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೀತೆಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸದು. ‘ನಿರ್ದೋಷಾ ಮಮ ಸಂನಿಧೌ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ನಿರ್ದೋಷಳೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು. ‘ಮಾ ಅನ್ಯಥಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಕಭಯದಿಂದಲೇ ಪರಿತ್ಯಾಗ. ‘ದೌರ್ಹೃದಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪೋವನದರ್ಶನದ ಅಭಿಲಾಷೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಬಯಕೆಯೂ ನೆರವೇರುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಕಹಿಯಾದ ಸಾಂತ್ವನ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ‘ರಾಮನು ಸಂತಪ್ತಹೃದಯನಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು’. ‘ಅಮರ್ಷಾತ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅಮರ್ಷಃ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತಃ’ (ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಲಾಯಿತು) ಎಂದಿದೆ.
‘ಶುಭೆಯೇ, ಇಗೋ ಜಾಹ್ನವೀತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಈ ತಪೋವನ ಪುಣ್ಯವಾದುದೂ ರಮಣೀಯವಾದುದೂ ಆಗಿದೆ; ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ. ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜ ದಶರಥನ ಪರಮ ಸಖನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ವಿಪ್ರನೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ಈ ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಉಪವಾಸವ್ರತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರಳಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು. ದೇವಿ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಸದಾ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ನಿನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸೀತೆ ನಿರಾಶ್ರಿತಳಲ್ಲ; ದಶರಥನ ಮಿತ್ರನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳು ತವರುಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುವಳು. ‘ರಾಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಸದಾ ಹೃದಿ’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ — ಹೊರಗೆ ವಿಯೋಗ, ಆದರೆ ಒಳಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಯೋಗ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕರ್ತೃವೇ ಅವನು. ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಸೀತೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಲವ-ಕುಶರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು, ಅವರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡಲು ಕಲಿಸುವನು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಪಾದಚ್ಛಾಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುರುವಿನ ಆಶ್ರಯದ ತಂಪು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಉಪವಾಸಪರಾ’ ಎಂಬುದು ವ್ರತಚರ್ಯೆ — ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ಪತ್ನಿಯೂ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪದೇಶ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥