॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 48ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪ

ಸೀತೆಯ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ದುಃಖವಚನ, ರಾಮನಿಗೂ ಅತ್ತೆಯರಿಗೂ ಸಂದೇಶ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರೋದನ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವಳಂತಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ದೀನವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ದುಃಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಇಂದು ಅದು ದುಃಖದ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದೆ ನಾನು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದೆನೋ, ಯಾರನ್ನು ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದೆನೋ, ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ರಾಜನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದೆನು?’ ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ತಾನು ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದೆ, ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತ ಅವನಿಗೆ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈಗ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸಲಿ? ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನಾನು ಯಾರಿಗೆ ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲಿ? ಪ್ರಭುವೇ, ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ — ನಾನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದೆನೆಂದು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನೆಂದು? ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಇಂದೇ ಜಾಹ್ನವಿಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆ; ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನ ಪತಿಯ ರಾಜವಂಶವು ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ವನವಾಸವು ಹಿಂದೆಯೂ ದುಃಖಮಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆಗ ರಾಮನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವಳು ಏಕಾಕಿನಿ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರಣ ಅವಳೇ ಅಲ್ಲ, ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮವಂಶ — ‘ರಾಜವಂಶಃ ಪರಿಹಾಸ್ಯತೇ’ ಎಂದು. ಈ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಮನ ವಂಶದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ದುಃಖಮೂರ್ತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ದುಃಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುನಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಯ — ‘ಏನು ಹೇಳಲಿ’ — ಅವಳ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಗೌರವದ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಜನೀಕೃತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಏಕಾಕಿತ್ವವನ್ನೂ ನಿಸ್ಸಹಾಯತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಾಡು; ದುಃಖಭಾಗಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗು; ರಾಜನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು. ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಅತ್ತೆಯರೆಲ್ಲರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ, ರಾಜನಿಗೆ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳು. ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಜನಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕು — ರಾಘವನೇ, ಸೀತೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶುದ್ಧಳೆಂದೂ, ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವಳೆಂದೂ, ಸದಾ ನಿನ್ನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳೆಂದೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ವೀರನೇ, ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಹೆದರಿದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಜನರ ನಡುವೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದೆನು. ನಿನಗೆ ಯಾವ ನಿಂದೆ ಬರುವುದೋ, ಯಾವ ಅಪವಾದವು ಎದ್ದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಾನೂ ನಿವಾರಿಸಬೇಕು — ಏಕೆಂದರೆ ನೀನೇ ನನಗೆ ಪರಮ ಗತಿ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕು.’ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲ, ಆಕ್ರೋಶವಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯ ಸ್ಮರಣೆ, ರಾಮನ ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ. ‘ತ್ವಂ ಹಿ ಮೇ ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ನೀನೇ ನನಗೆ ಪರಮ ಗತಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಅಚಲ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದರೂ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನೇ ಶರಣೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ರಾಮನ ಭಯಕ್ಕೆ ‘ಅಯಶೋಭೀರುಣಾ’ (ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಹೆದರಿದವನಿಂದ) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕರುಣೆ ಹೆಚ್ಚು. ಅತ್ತೆಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತೆ ‘ಅವಿಶೇಷೇಣ’ (ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) — ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಖಂಡದ 11–14 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಯಥಾಜ್ಞಂ ಕುರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನೀನು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ ಎಂದು.

‘ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪುರಜನರೊಡನೆಯೂ ಸದಾ ನಡೆದುಕೋ; ಇದೇ ನಿನ್ನ ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಇದರಿಂದ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಕೀರ್ತಿ. ರಾಜನೇ, ಪುರಜನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಏನನ್ನು ಗಳಿಸುವೆಯೋ ಅದೇ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಘುನಂದನನೇ, ಪುರಜನರ ಅಪವಾದ ಇಲ್ಲದಂತೆಯೇ ನಡೆದುಕೋ. ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ದೇವತೆ, ಪತಿಯೇ ಬಂಧು, ಪತಿಯೇ ಗುರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನಾದರೂ ತೆತ್ತು ಪತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು — ಇದು ನನ್ನ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ. ಇಂದು ಋತುಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿದ ಗರ್ಭವತಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೋಗು.’ ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಹೋದರರಂತೆ ಪಾಲಿಸು ಎಂದು. ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ. ‘ಪತಿರ್ಹಿ ದೇವತಾ ನಾರ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಸೂತ್ರದಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ‘ಗರ್ಭವತಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೋಗು’ — ಅವಳು ರಾಮನ ಸಂತಾನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಲಿ; ಮುಂದೆ ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ಸಂಗ್ರಹಃ’ ಎಂದರೆ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ — ಸಂಕ್ಷೇಪ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಅಹಂ ತು ನಾನುಶೋಚಾಮಿ ಸ್ವಶರೀರಮ್’ (ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆಯಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ವಂದಿಸಿದನು, ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಲೇ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಭನೆಯೇ, ನನಗೆ ನೀನೇನು ಹೇಳುವೆ? ಪಾಪರಹಿತಳೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದವನಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮನಿಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಅದ್ಭುತವಾದುದು — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಮುಖವನ್ನೂ ಎಂದೂ ನೋಡಿದವನಲ್ಲ, ಪಾದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ; ತಾಯಿಯಂತೆ ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿದನು. ಮತ್ತೆ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿ ಅಂಬಿಗನನ್ನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡವನಂತೆ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತ, ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನಂತರ ಹೊರಟನು. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪರಾವೃತ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೂರದ ರಥವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶೋಕವು ಆವರಿಸಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ದೃಶ್ಯ ಎರಡು ಕಡೆಯದು — ಒಂದು ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸೀತೆ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಥವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ; ನಡುವೆ ಗಂಗೆ. 21–22 ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ದುಃಖಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಯಶೋಧರೆಯೂ (ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳೂ) ಸತಿಯೂ ಆದ ಅವಳು, ತನ್ನ ನಾಥನನ್ನು ಕಾಣದೆ, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಳು.’ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳು ಈಗ ನಾಥರಹಿತಳು; ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ರೋದನ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಬ್ದಗಳೂ ಅವಳ ದುಃಖದ ಸಹಚರರಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ‘ದುಃಖಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ದುಃಖವು ಭಾರವಾದ ಹೊರೆ, ಅವಳು ಅದರಿಂದ ಬಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಸರ್ಗದ ಕರುಣದ ಪರಮ ಬಿಂದು; ಇದರಾಚೆಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಶಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ತಪಸ್ವಿನೀ’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋದನು, ರಥವು ದೂರ ಸಾಗಿತು, ಸೀತೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ — ದೃಶ್ಯದ ಶೂನ್ಯತೆ ಅವಳ ಹೃದಯದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರೋದನದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕಾಡಿನ ಕೇಕಾರವದೊಡನೆ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ