ಸರ್ಗ
ಇಂದ್ರಲೋಕದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿಯ ವಧೆ
ರಾವಣನ ಇಂದ್ರಲೋಕಪ್ರವೇಶ, ಇಂದ್ರನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾದುದು, ಮುಂದೆ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನೆಂಬ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸ ಯುದ್ಧ, ಸುಮಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸಾವಿತ್ರನೆಂಬ ವಸುವಿನಿಂದ ಸುಮಾಲಿಯ ವಧೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ರಂಭೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಲಕೂಬರನ ಶಾಪ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು; ಆದರೂ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ದಾಟಿ, ಸೈನ್ಯ, ಬಲ ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಶಾನನನು ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಶಬ್ದವು ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿಬರುವ ಸಮುದ್ರದ ಶಬ್ದದಂತೆ ಮಹತ್ತಾಗಿತ್ತು — ಕಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಸಾಗರದ ಘೋಷದಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸಿತು. ರಾವಣನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆದಿತ್ಯರೇ, ವಸುಗಳೇ, ರುದ್ರರೇ, ಸಾಧ್ಯರೇ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೇ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳು ಯುದ್ಧಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾದರು. ‘ಚಲಿತ ಆಸನಾತ್’ (ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಭಯದಿಂದ ಆಸನದಿಂದ ಏಳುವುದು, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಿಂಹಾಸನವೇ ಕಂಪಿಸುವುದು. ದೇವತೆಗಳ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಲ್ಲೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ, ಅವರ ಯುದ್ಧಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ದೃಢ; ಆದರೆ ಅವರ ನಾಯಕನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಶಬ್ದವೇ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಯಾತ್ರೆಯ ಗುರಿ ಇಂದ್ರಲೋಕವೇ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಅದು ತಲುಪಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇವಲೋಕದ ಶಾಂತಿ ಒಂದೇ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಗ್ನವಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೂ ಮಹೇಂದ್ರನು ಸ್ವತಃ ರಾವಣನಿಂದಾಗಿ ದೀನನೂ ಭಯಭೀತನೂ ಆಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಅಯ್ಯೋ, ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರಪ್ರದಾನದಿಂದಲೇ ಬಲಶಾಲಿ, ಬೇರಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಪದ್ಮಯೋನಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನು ನಾವು ಪಾಲಿಸಲೇಬೇಕು. ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಮುಚಿ, ವೃತ್ರ, ಬಲಿ, ನರಕ ಮತ್ತು ಶಂಬರರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದಂತೆ ಈಗಲೂ ಮಾಡು. ಮಧುಸೂದನನೇ, ದೇವದೇವೇಶನೇ, ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಗತಿಯಾಗಲಿ ಆಶ್ರಯವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ನೀನೇ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಸನಾತನನೂ ಆದ ಪದ್ಮನಾಭ ನಾರಾಯಣ; ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ, ಸುರೇಶ್ವರನಾದ ಶಕ್ರನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ನೀನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವೆ. ಭಗವಂತನೇ, ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವೆ; ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವದೇವನೇ, ಸತ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ನನಗೆ ಹೇಳು — ಖಡ್ಗ-ಚಕ್ರಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ನೀನು ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆಯಾ?’ ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವೇ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಮೂರನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನೇ ಸ್ರಷ್ಟಾ, ಪಾಲಕ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಕ. ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ನೀನೇ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ‘ದೀನಃ ಪರಿತ್ರಸ್ತಃ’ (ದೀನನೂ ಭಯಭೀತನೂ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇತರರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ನಮುಚಿ, ವೃತ್ರ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಸಿಚಕ್ರಸಹಾಯಃ’ (ಖಡ್ಗ-ಚಕ್ರಗಳ ಸಹಾಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ನಂದಕವೆಂಬ ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರ; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಹಿಂದೆ ಅಸುರರು ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಯುದ್ಧ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯುವುದು.
ಶಕ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಭುವಾದ ನಾರಾಯಣದೇವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಈ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ವರದಾನದಿಂದ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುರರಾಗಲಿ ಅಸುರರಾಗಲಿ ಇವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು, ಕೊಲ್ಲಲಾರರು. ಬಲದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಗನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ — ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ‘ಯುದ್ಧಮಾಡು’ ಎಂದು ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ನಾನು ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷ್ಣುವು ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂದು ನನ್ನ ಆ ಬಯಕೆ ಈಡೇರುವುದು ದುರ್ಲಭ. ಆದರೆ ಶತಕ್ರತುವೇ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ನಾನು ಕಾರಣನಾಗುವಂತೆಯೇ ಆಗುವೆನು. ಕಾಲವು ಬಂದುದನ್ನು ಅರಿತು ನಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಸಂಹರಿಸುವೆನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆನು. ಶಚೀಪತಿಯೇ, ದೇವರಾಜನೇ, ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಮಹಾಬಲನೇ, ಈಗ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಸುರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾವತಾರದ ಬೀಜ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ತಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನೆಂದು ವಿಷ್ಣು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪುರಃಸರಮ್’ (ಮುಂದಾಳುಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅನುಚರರೂ ಅವನೊಡನೆ ಹತರಾಗುವರೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ದಾನವರಾಗಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲೇ ಅವನ ವಧೆ ನಡೆಯುವುದು ಎಂಬ ಗೂಢ ಸಂಕೇತವಿದೆ. ‘ದೃಷ್ಟಮೇತನ್ನಿಸರ್ಗತಃ’ (ಇದನ್ನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಿಷ್ಣು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಮಗನೊಡನೆ ಮಾಡಲಿರುವ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಜಯವೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರಿವಿನಲ್ಲೇ ಇದೆ; ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಬೇಕು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತಿಗೆ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ, ತಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದರ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆದೇಶ — ‘ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ರುದ್ರರು ಆದಿತ್ಯರೊಡನೆ, ವಸುಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೋದರು. ಈ ನಡುವೆ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣಸೈನ್ಯದ ಮಹಾನಾದ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆದರು. ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅನಂತರ ದೇವ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಘೋರವಾದ, ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲವುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (21–22, 24–25) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಚ್ಚರವನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಷಯಂ ಮಹಾಸೈನ್ಯಮ್’ (ಅಕ್ಷಯವಾದ ಮಹಾಸೈನ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಕಂಡೇ ದೇವತೆಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡರು. ದಾನವರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ‘ದೇವದಾನವರಕ್ಷಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೈತ್ಯರು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದರು. ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ — ಬೆಳಗು ಹೊಸ ಘೋರಕರ್ಮದ ಕಾಲ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಹೃಷ್ಟವತ್’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ) ಮುನ್ನುಗ್ಗುವುದು ಅವರ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯಾದರೋ ಅವರ ಭಯವನ್ನು. ಯುದ್ಧದ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಘೋರ, ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲವುಳ್ಳದ್ದು, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದ್ದು — ದೃಶ್ಯವನ್ನೂ ಶ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.
ಈ ನಡುವೆ ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ, ಶೂರರಾದ ರಾವಣನ ಸಚಿವರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು — ಮಾರೀಚ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಅಕಂಪನ, ನಿಕುಂಭ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಸಂಹ್ರಾದ, ಧೂಮಕೇತು, ಮಹಾದಂಷ್ಟ್ರ, ಘಟೋದರ, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಹಾಹ್ರಾದ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ದುರ್ಮುಖ, ದೂಷಣ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರಸ್, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಮಹಾಕಾಯ, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ ಮತ್ತು ನರಾಂತಕ. ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಇವರೆಲ್ಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮಹಾಬಲನಾದ, ರಾವಣನ ಹಿರಿಯನಾದ ಸುಮಾಲಿಯು ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಅವನು ಹರಿತವಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ, ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ರಾಮ, ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯವು ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಚದರಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಮಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದರು — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅಕಂಪನ, ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಸ್, ಜಂಬುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ; ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆಮೇಲೆ ಅವನಿಂದ ಹತರಾದವರು ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಮಾವಳಿಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧವಿದೆ — ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸುಮಾಲಿಗೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ, ಸಿಂಹಗಳು ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಅಟ್ಟುವಂತೆ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನ ಪ್ರಹಾರದ ಸಹಜತೆ ಮತ್ತು ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೋಡಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ಚದರುತ್ತವೆ, ಜಿಂಕೆಗಳು ಸಿಂಹದಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಸಚಿವರ ದೀರ್ಘ ನಾಮಾವಳಿಯು ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯನ್ನು ‘ರಾವಣಸ್ಯ ಆರ್ಯಕಃ’ (ರಾವಣನ ಹಿರಿಯ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ರಾವಣನು ತಾನು ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಇದ್ದಾನೆ, ಮುಂದೆ ಅವನ ವೃದ್ಧ ಮಾತಾಮಹನು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲಾಭಿಮಾನ.
ಈ ನಡುವೆ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವನಾದ, ಶೂರನಾದ, ಸಾವಿತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಸುವು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿದ ಹರ್ಷಿತ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ರಣಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಅದಿತಿಯ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ತ್ವಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ಪೂಷಾ — ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಸುರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು; ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ, ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಘೋರವಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದರು. ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಈ ನಡುವೆ, ರಾಮ, ಸುಮಾಲಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ಯುದ್ಧವು ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಸಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ — ಉಭಯರೂ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿತ್ರನ ಆಗಮನವು ಸುಮಾಲಿಯ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ತ್ವಷ್ಟಾ-ಪೂಷರ ಪ್ರವೇಶವು (36.2–37.1) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾವಿತ್ರನನ್ನು ‘ವಸೂನಾಮ್ ಅಷ್ಟಮಃ’ (ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಸುಗಳು ಎಂಟು ಮಂದಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನು ಈ ರಕ್ಷಕ. ತ್ವಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ಪೂಷಾ ಆದಿತ್ಯರು, ಅದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳು; ಅವರು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ದೇವಪಕ್ಷದ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಉಭಯಪಕ್ಷದ ವರ್ಣನೆ ಸಮತೂಕದಲ್ಲಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ಆಯುಧಗಳು ‘ವಿಮಲೈಃ’ (ನಿರ್ಮಲವಾದವು), ರಾಕ್ಷಸರವು ‘ಘೋರೈಃ’ (ಘೋರವಾದವು) ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಕ್ರುದ್ಧಾನಾಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ಕೀರ್ತಿಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಗಳ ಯಶಸ್ಸೇ ಅವರನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೋಪಗೊಂಡ ಸುಮಾಲಿಯು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಹರಿತವಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ಅವನ ಮಹಾಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಶೂಲ-ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುರರೆಲ್ಲರೂ ಒಗ್ಗಟ್ಟಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ಸುಮಾಲಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಓಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವನಾದ ಸಾವಿತ್ರನು ಕೋಪಗೊಂಡು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತನು. ತನ್ನ ರಥಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆದನು. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ವಸು ಇವರ ನಡುವೆ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸುವು ಮಹಾಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುರಿದು ಕೆಡವಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ವಸುವು ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಉರಿಯುವ ತುದಿಯುಳ್ಳ, ಕಾಲದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಾವಿತ್ರನು ಅದನ್ನು ಸುಮಾಲಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ, ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗದೆಯು, ಇಂದ್ರನು ಬಿಟ್ಟ ಮಹಾವಜ್ರವು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಆಗ ಅವನ ಎಲುಬಾಗಲಿ, ತಲೆಯಾಗಲಿ, ಮಾಂಸವಾಗಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ — ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವವೂ ಗದೆಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಓಡಿಹೋದರು; ವಸುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ಸುಮಾಲಿಯು ರಾವಣನ ಮಾತಾಮಹ, ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ಪುನರುತ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದನು — ಹಿಂದೆ ಕೈಕಸಿಯನ್ನು ವಿಶ್ರವಸನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದವನು ಅವನೇ. ಅವನ ವಧೆ ರಾವಣನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ; ಅವನ ದೇಹದ ಎಲುಬು ಕೂಡ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಧೆಯ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಘನಾದನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸುಮಾಲಿಯ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಪಲಾಯನ; ಆಮೇಲೆ ಸಾವಿತ್ರನ ಪ್ರತಿರೋಧ; ಆಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲದ ಯುದ್ಧ; ಆಮೇಲೆ ರಥದ ನಾಶ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯಿಂದ ವಧೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗದೆಯ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಉರಿಯುವುದು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವುದು; ವಜ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಪಕ್ಷದ ವಿಜಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಸರ್ಪರಥವು ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರರೂಪದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದರ ನಾಶ ಅವರ ಗರ್ವದ ನಾಶ. ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಯುದ್ಧನಿಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾವಿತ್ರನ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಒಂದೇ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ; ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಸುಮಾಲಿಯು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳಾಗಿ ನಿಂತನು. ಹೀಗೆ ವಸುವು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವಿಜಯ ದೇವತೆಗಳದೇ, ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯದಿದ್ದರೂ. ಅವನ ವಧೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಎಲುಬಿಲ್ಲ, ತಲೆಯಿಲ್ಲ, ಮಾಂಸವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ನಿಷೇಧವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶವಸಂಸ್ಕಾರವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಕಠೋರ ದಂಡನೆ ಅವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದೇವದ್ವೇಷದ ಫಲದಂತಿದೆ. ಸುಮಾಲಿಯು ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ರಸಾತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಮಗಳ ಮಗನ ಬಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದನು. ಕಥೆಯ ಚಕ್ರವು ಪೂರ್ಣವಾದಂತಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಪುನರುದಯದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದವನೇ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬಿದ್ದನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥