॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 26ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಂಭೆಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮತ್ತು ನಲಕೂಬರನ ಶಾಪ

ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ, ಚಂದ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ ವನಶೋಭೆ, ರಾವಣನು ಕಾಮವಶನಾದುದು, ರಂಭೆಯ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ವರ್ಣನೆ, ರಾವಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ತಾನು ಸೊಸೆಯೆಂದು ರಂಭೆ ಹೇಳಿದುದು, ಬಲಾತ್ಕಾರ, ನಲಕೂಬರನ ಶಾಪ, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಹರ್ಷ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟನು. ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳಗುವ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಗಾಢವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸಿತು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾವಣನಾದರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತದ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹೊಳೆಯುವ ಕರ್ಣಿಕಾರವನಗಳಿಂದ, ಕದಂಬ-ಬಕುಳಗಳಿಂದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಿಂದ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ನೀರಿನಿಂದ, ಚಂಪಕ-ಅಶೋಕ-ಪುನ್ನಾಗ-ಮಂದಾರಗಳಿಂದ, ಮಾವು-ಪಾಟಲ-ಲೋಧ್ರಗಳಿಂದ, ಪ್ರಿಯಂಗು-ಅರ್ಜುನ-ಕೇತಕಿಗಳಿಂದ, ತಗರ-ತೆಂಗು-ಪ್ರಿಯಾಲ-ಹಲಸುಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಆ ವನಪ್ರದೇಶವು ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಮದನನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಮಧುರಕಂಠದ ಕಿನ್ನರರು ರಾಗಯುಕ್ತರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಆ ಗಾನವು ಮನಸ್ಸಿನ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮದದಿಂದ ಮತ್ತರಾದ, ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳುಳ್ಳ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಧನದನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮಧುರ ಸ್ವರವು ಗಂಟೆಯ ನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂಗಾಡುವ, ವಸಂತದ ಹೂಗಳ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಮರಗಳು ಹೂಮಳೆಗರೆಯುತ್ತ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸುವಾಸನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಮಧು ಮತ್ತು ಹೂಗಳ ಪರಾಗದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಸಮೃದ್ಧ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿಯು ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಡಿನಿಂದ, ಹೂಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ, ಗಾಳಿಯ ತಂಪಿನಿಂದ, ಪರ್ವತದ ಸೊಬಗಿನಿಂದ, ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾದುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಉದಯದಿಂದ — ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೀಪನಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾವಣನು ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ವನವರ್ಣನೆಯ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸದ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೀಪನಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರ, ವಸಂತ, ಗೀತ, ಗಂಧ ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ. ಆದರೆ ಈ ಶೃಂಗಾರವು ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮುಂದೆ ಅಧರ್ಮದ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯವು ನಿದ್ರಿಸಿದೆ, ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಏಕಾಂತವೇ ಮುಂದಿನ ದುಷ್ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಆಮೇಲೆ ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ದುರುಪಯೋಗವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸವು ಕುಬೇರನ ನಿವಾಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಧನದನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಾನ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಆಮೇಲೆ ರಂಭೆಯ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ವನವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರದ ಹೆಸರನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಕದಂಬ, ಬಕುಳ, ಚಂಪಕ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಮಂದಾರ, ಮಾವು, ಪಾಟಲ, ಲೋಧ್ರ, ಪ್ರಿಯಂಗು, ಅರ್ಜುನ, ಕೇತಕಿ, ತಗರ, ತೆಂಗು, ಪ್ರಿಯಾಲ ಮತ್ತು ಹಲಸು. ಈ ನಾಮಾವಳಿಯು ಕೈಲಾಸದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಿನ್ನರರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರು — ಮೂರು ದೇವಯೋನಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಜೋಡಿಗಳು, ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಏಕಾಕಿ. ಅವನ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಈ ಏಕಾಕಿತನದ ಮತ್ತು ಕಾಮದ ಸೂಚಕ. ‘ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಉದಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾಲಕಾರಣಗಳು, ಗೀತ, ಗಂಧ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಸೊಬಗು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದೇಶಕಾರಣಗಳು — ಹೀಗೆ ಆರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕಾಮವು ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗವು ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಓದುಗನು ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಭಯಂಕರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಷಣ್ಣಃ ಶೈಲಮೂರ್ಧನಿ’ (ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಕೆಳಗಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಂಭೆಯನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಈ ನಡುವೆ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ರಂಭೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು. ಅವಳ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ದಿವ್ಯಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಕೂದಲು ಮಂದಾರಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ಅವಳು ಪ್ರಿಯನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮವೆಂಬ ದಿವ್ಯೋತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದ್ದಳು. ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವ, ಪುಷ್ಟವಾದ, ಒಡ್ಯಾಣದ ಸರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಜಘನವನ್ನು ಅವಳು ರತಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಉಡುಗೊರೆಯಂತೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದಳು. ಆರು ಋತುಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದ ಹಸಿಯಾದ ತಿಲಕಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಅವಳು ಕಾಂತಿ, ಶ್ರೀ, ದ್ಯುತಿ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತಿರುವ ನೀಲವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವಳು ಉಟ್ಟಿದ್ದಳು; ಅವಳ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಹುಬ್ಬುಗಳು ಬಿಲ್ಲಿನಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ತೊಡೆಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನ ಆಕಾರದವು, ಕೈಗಳು ಚಿಗುರಿನಂತೆ ಕೋಮಲ. ಇಂತಹ ರೂಪವುಳ್ಳ ಅವಳು ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು. ರಂಭೆಯ ವರ್ಣನೆ ಉಗುರಿನಿಂದ ಶಿಖೆಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (15, 16, 17.2) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಅವಳ ಪಯಣದ ಉದ್ದೇಶ ಪತಿಸಮಾಗಮ ಎಂಬುದು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಸೈನ್ಯಮಧ್ಯೇನ’ (ಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ದಾರಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದಿತು. ರಂಭೆಯ ಅಲಂಕಾರಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯ — ದಿವ್ಯ ಆಭರಣ, ದಿವ್ಯ ಚಂದನ, ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಗಳು, ದಿವ್ಯ ಉತ್ಸವ. ‘ದಿವ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗವು ಅವಳ ದೇವಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ರಾವಣನ ರಾಕ್ಷಸತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನ್ಯತಮಾ ಶ್ರೀರಿವ’ (ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಸಮಾನಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾವಣೇನ ಉಪಲಕ್ಷಿತಾ’ (ರಾವಣನಿಂದ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಂಭೆಯ ವಸ್ತ್ರ ನೀಲ, ಮುಖ ಚಂದ್ರಸಮಾನ — ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಜನೆ.

ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಮಬಾಣಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ರಾವಣನು ಎದ್ದು, ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಕೈಹಿಡಿದು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಂದರಿಯೇ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಸ್ವತಃ ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನಿಗೆ ಇದು ಯಾರ ಭಾಗ್ಯೋದಯದ ಕಾಲ? ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ, ಸುಧೆ-ಅಮೃತಗಳ ರಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿನ್ನ ಮುಖರಸವನ್ನು ಸವಿದು ಇಂದು ಯಾರು ತೃಪ್ತರಾಗುವರು? ಅಂಜುಬುರುಕಿಯೇ, ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಂತಿರುವ, ಪುಷ್ಟವಾದ, ಸುಂದರವಾದ, ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಈ ಸ್ತನಗಳು ಯಾರ ಎದೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡುವವು? ಚಿನ್ನದ ಚಕ್ರದಂತಿರುವ, ಚಿನ್ನದ ಸರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಸ್ವರ್ಗದಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ಜಘನವನ್ನು ಇಂದು ಯಾರು ಏರುವರು? ಶಕ್ರನೋ ವಿಷ್ಣುವೋ ಅಶ್ವಿನಿಗಳೋ — ಯಾವ ಪುರುಷನು ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ? ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ವಿಶಾಲನಿತಂಬಿನಿಯೇ, ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಶಿಲಾತಲ, ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಾದವನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಒಡೆಯನಿಗೂ ಒಡೆಯನೂ ವಿಧಾತನೂ ಆದ ಈ ದಶಾನನನು ಕೈಮುಗಿದು ಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನನ್ನು ಸೇರು.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಪ್ರಭುವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿನಯದ ನಾಟಕವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನು ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದು ಯಾರ ಭಾಗ್ಯೋದಯದ ಕಾಲ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅವನು ರಂಭೆಯ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸೂಯೆಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೂ ತನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ದರ್ಪ. ರಾವಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ರಂಭೆಯ ಪ್ರತಿ ಅಂಗದ ವರ್ಣನೆ — ಮುಖ, ಸ್ತನಗಳು, ಜಘನ — ಅವನ ಕಾಮದ ಸ್ಥೂಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯೋಚಿಸುವುದು ಪ್ರೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ಉಪಭೋಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಶಕ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ದರ್ಪದ ಫಲ ಬೇಗನೆ ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯಲಿದೆ. ‘ಲಜ್ಜಂತೀಮ್’ (ನಾಚುತ್ತಿರುವವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಂಭೆಯ ಅನಿಚ್ಛೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಪ್ರಹ್ವಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು ಬಾಗಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಪ್ರಭುವಿನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯಂತಿವೆ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವವನು ಕಾಮದಿಂದ ಸೋತಿದ್ದಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಂಭೆ ನಡುಗುತ್ತ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಾರದು, ನೀನು ನನಗೆ ಗುರುಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವನು. ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿದರೆ ಅವನಿಂದಲೂ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೊಸೆ, ಇದು ನಿಜವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚವಾಯಿತು. ದಶಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ನನ್ನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಸೊಸೆಯಾಗುವೆ.’ ‘ಹೌದು’ ಎಂದು ರಂಭೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿ. ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ವೈಶ್ರವಣನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮಗ ನಲಕೂಬರನೆಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮಾನ. ಆ ಲೋಕಪಾಲಪುತ್ರನೊಡನೆ ನಾನು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಅವನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಾನು ಈ ಅಲಂಕಾರವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ, ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿಲ್ಲದಂತೆ, ನನ್ನದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಜನೇ, ಆ ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನು ವಿಘ್ನ ಮಾಡಬಾರದು; ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಸತ್ಪುರುಷರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯನು, ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ವಿನಯವಂತನಂತೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ರಂಭೆಯ ತರ್ಕವು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಗುರುತ್ವ, ಆಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧ, ಆಮೇಲೆ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗ. ‘ವಿನೀತವತ್’ (ವಿನಯವಂತನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿನ ‘ವತ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಅವನ ವಿನಯ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಂಭೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಗುರುಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಮುಖ್ಯ — ಮಾವನು ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಾಮವಚನ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತ. ಅವಳು ರಾವಣನೊಡನೆ ತನಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನಲಕೂಬರನು ಕುಬೇರನ ಮಗ, ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಸೊಸೆಯೇ. ನಲಕೂಬರನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ, ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಂತಹ ಕ್ಷಮೆ; ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವು ಅವನ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಅವನ ಕೋಪವು ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿದೆ. ‘ತೇನ ಸತ್ಯೇನ’ (ಆ ಸತ್ಯದಿಂದ) ಎಂಬುದು ಶಪಥವಚನ — ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸತ್ಪುರುಷರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶ ರಾವಣನಿಗೆ ಧರ್ಮದ ನೆನಪು. ಅವಳ ತರ್ಕವೆಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ; ಆದರೆ ಕಾಮಾಂಧನಾದ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ ಕಪಟಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ನಿಯಮವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.

ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಸೊಸೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದೆಯಲ್ಲ, ಆ ಕ್ರಮವು ಏಕಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಲೋಕದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುರರು ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ — ಅಪ್ಸರೆಯರಿಗೆ ಪತಿಯಿಲ್ಲ, ಅವರು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಸ್ವತ್ತೂ ಅಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಳನ್ನು ಶಿಲಾತಲದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ, ಕಾಮಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಸಂಭೋಗಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ರಂಭೆ ಹೂಮಾಲೆ-ಆಭರಣಗಳು ಜಾರಿಹೋದವಳಾಗಿ, ಗಜೇಂದ್ರನು ಆಟವಾಡುತ್ತ ಕಲಕಿದ ನದಿಯಂತೆ ಕಳವಳಗೊಂಡಳು. ಅವಳ ಕೂದಲಿನ ತುದಿಗಳು ಕೆದರಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು, ಚಿಗುರಿನಂತಹ ಕೈಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಬಳ್ಳಿಯಂತಿದ್ದಳು. ನಡುಗುತ್ತ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಳು. ರಾವಣನ ತರ್ಕವು ಕುತರ್ಕವೇ — ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಕಾಮದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಂಭೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ವಿನೀತವತ್’ ಮತ್ತು ‘ನಿವೇಶ್ಯ ಚ ಶಿಲಾತಲೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ದೇವಲೋಕದ ನಿಯಮವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಧರ್ಮದ ಸಾರವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಂಭೆಯ ದಶೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿವೆ — ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯು ಕಲಕಿದ ನದಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಬಳ್ಳಿ, ಮಾಲೆ ಜಾರಿದ ಸ್ತ್ರೀ. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವಳ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಕರುಣೆ.

ಅವಳು ನಲಕೂಬರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಲಕೂಬರನು ‘ಭದ್ರೆ, ಇದೇನು? ಏಕೆ ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ನಡುಗುತ್ತ, ಕೈಮುಗಿದು ಅವಳು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು — ‘ದೇವ, ಈ ದಶಗ್ರೀವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೆಂದು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅವನು ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡು, ಹಿಡಿದು, ‘ನೀನು ಯಾರವಳು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ನಾನು ಸತ್ಯವಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆನು; ಆದರೆ ಕಾಮಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ದೇವ, ಪ್ರಭುವೇ, ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೊಸೆ’ ಎಂದು ನಾನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದನು. ಸುವ್ರತನೇ, ಹೀಗಾದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸ್ತ್ರೀಗೂ ಪುರುಷನಿಗೂ ಬಲ ಸಮಾನವಲ್ಲವಷ್ಟೆ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವೈಶ್ರವಣನ ಮಗನಾದ ನಲಕೂಬರನು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ರಂಭೆ ತನ್ನ ದೋಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಪತಿಯ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಶೀಲದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಬಲ ಸಮಾನವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ದೋಷತ್ವಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ರಂಭೆಯ ನಿವೇದನೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಆಗಮನ, ಸೈನ್ಯದ ನಿವಾಸ, ತನ್ನ ಪಯಣ, ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಪ್ರಶ್ನೆ, ತನ್ನ ಸತ್ಯವಚನ, ರಾವಣನು ಕೇಳದುದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೆ, ಕೊನೆಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ. ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತ್ವ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದಳು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿದಳು, ಆದರೂ ಬಲದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ‘ಸುವ್ರತ’, ‘ಸೌಮ್ಯ’, ‘ದೇವ’, ‘ಪ್ರಭೋ’, ‘ಅರಿಂದಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ಆದರವನ್ನೂ ಪ್ರೇಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭದ್ರೆ, ಇದೇನು’ ಎಂಬ ನಲಕೂಬರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆಯೂ ಸ್ನೇಹವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಂಭೆ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಶೋಕವೂ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ‘ದೇವ’, ‘ಪ್ರಭೋ’ ಎಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ತೇನ ರಕ್ಷಸಾ’ (ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಅಸಹ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಘೋರ ಅತ್ಯಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ನಲಕೂಬರನು ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾದನು; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ರಾವಣನ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ದಾರುಣ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ಭದ್ರೆ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಅವನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಯುವತಿಯನ್ನೂ ಸಮೀಪಿಸಲಾರನು. ಕಾಮಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅವನ ತಲೆ ಏಳು ಹೋಳಾಗುವುದು.’ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಶಾಪವು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಯಿತು, ಪಿತಾಮಹನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗತಿಯನ್ನೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಅರಿತು ಋಷಿಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಅನುಪಮವಾದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ರೋಮಾಂಚಗೊಳಿಸುವ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಸಂಭೋಗದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದನು. ಅವನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪತಿವ್ರತೆಯರಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ನಲಕೂಬರನು ಕೊಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಈ ಶಾಪದ ಮಹತ್ವ ರಾಮಾಯಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇದೇ ಶಾಪದಿಂದ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ; ಅವಳಾದರೋ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎಂದೂ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ‘ಅವನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಸಂತೋಷಕ್ಕೂ ಅದೇ ಕಾರಣ — ಅವರ ಶೀಲವು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸುರಕ್ಷಿತ. ನಲಕೂಬರನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಜಲಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಬಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಏಕೆಂದರೆ ರಂಭೆ ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಳು. ಶಾಪದ ರೂಪವು ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅದು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮುಂದಿನ ದುರಾಚಾರವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಕಾಮಾ’ (ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಶಾಪದ ಕೇಂದ್ರ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುವ ಸಂಗವೇ ದಂಡನೀಯ. ತಲೆ ಏಳು ಹೋಳಾಗುವುದು ಮೃತ್ಯುದಂಡವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವು ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಕವಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನ, ಅದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು; ಆಮೇಲೆ ಜಲಗ್ರಹಣ, ಆಚಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಪದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ. ನಲಕೂಬರನು ರಂಭೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಯೇ ದಂಡನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನ್ಯಾಯದ ಆದರ್ಶ. ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಅಧರ್ಮದ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ರಾವಣವಧೆಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಲೋಕಗತಿಂ ಸರ್ವಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ (ಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ